Ελληνικά Αγγλικά


Το στρατόπεδο του Χαϊδαρίου στην ιστορική μνήμη

Ο χώρος του στρατοπέδου Χαϊδαρίου είναι τόπος μαρτυρίου και ιστορικής μνήμης. Θεωρείται για την Ελλάδα χώρος αντίστοιχος με τα στρατόπεδα Άουσβιτς, Μαουτχάουζεν, Νταχάου, που όμως, σχεδόν αμέσως μετά τη συντριβή των δυνάμεων του Άξονα, ανακηρύχθηκαν ιστορικά μνημεία και με σειρά ενεργειών εξασφαλίστηκε η ανάδειξη και η προβολή τους. Στη χώρα μας, αντίθετα, η ιστορία της Εθνικής Αντίστασης επί πολλά χρόνια αγνοήθηκε. Μόλις το 1982, με τον Νόμο 1285 που ψήφισε η ελληνική Βουλή, ήλθε η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης και άρχισε να παίρνει τις πραγματικές της διαστάσεις ως κορυφαίο ιστορικό γεγονός. Σ' αυτά όμως τα 40 περίπου χρόνια της αγνόησής της, η ιστορία του στρατοπέδου έμενε στο περιθώριο. To στρατόπεδο εχρησιμοποιείτο από μονάδες του ελληνικού στρατού ήδη από το τέλος της δεκαετίας του ’40. Συγκεκριμένα είχαν εγκατασταθεί εκεί δύο Κέντρα Εκπαιδεύσεως, το ένα Πεζικού (ΚΕΒΟΠ) και το άλλο Διαβιβάσεων (ΚΕΔ). Σ’ αυτό το χρονικό διάστημα το περίφημο Μπλοκ 15, στο οποίο εκρατούντο όσοι επρόκειτο να οδηγηθούν στο εκτελεστικό απόσπασμα την επόμενη μέρα, και από όπου ξεκίνησαν την αυγή της Πρωτομαγιάς οι «200» για την Καισαριανή, χρησιμοποιήθηκε ως πειθαρχείο. Σ' αυτή την περίοδο με τα επιχρίσματα καταστράφηκαν μοναδικά ιστορικά ντοκουμέντα που οι αγωνιστές της Αντίστασης είχαν γράψει στους τοίχους και σε άλλα σημεία την ύστατη στιγμή, πριν ολοκληρώσουν την προσφορά και τη θυσία τους.


To έμβλημα του Δήμου, εμπνευσμένο από την ιστορία του στρατοπέδου Χαϊδαρίου

Μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες, μέχρι το 1982 ούτε οι επιζήσαντες κρατούμενοι του στρατοπέδου μπορούσαν να επισκεφτούν τον τόπο του μαρτυρίου τους. Η πρώτη εκδήλωση ιστορικής μνήμης έγινε επί δημαρχίας Δημήτρη Γιαχνή, όταν μαζί με αρκετούς πολίτες την Πρωτομαγιά κατέθεσαν στη μνήμη των αγωνιστών στεφάνια δάφνης μπροστά στην πύλη του στρατοπέδου, αφού τους απαγορεύτηκε η είσοδός τους στον ιστορικό τόπο. Η εκδήλωση αυτή συνεχιζόταν και επί δημάρχου Δημ. Σκαμπά. Μετά την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης η εκδήλωση έγινε μέσα στο στρατόπεδο, μπροστά στο Μπλοκ 15, με την παρουσία εκπροσώπων του πολιτικού κόσμου.Έκτοτε, και μέχρι σήμερα η εκδήλωση αυτή διοργανώνεται κάθε χρόνο το πρώτο δεκαήμερο του Μαΐου, σε συνεργασία με τον Δήμο Καισαριανής και τις αντιστασιακές οργανώσεις. Παράλληλα, έπειτα από αίτημα του Δήμου Χαϊδαρίου επί δημάρχου Κυριάκου Ντηνιακού, το Μπλοκ 15 κηρύχθηκε διατηρητέο μνημείο με απόφαση της υπουργού Πολιτισμού Μελίνας Μερκούρη. Παράλληλα, το έτος 1986 προκηρύχθηκε πανελλήνιος αρχιτεκτονικός διαγωνισμός για το έμβλημα του Δήμου Χαϊδαρίου. Όρος του διαγωνισμού ήταν το έμβλημα να είναι εμπνευσμένο από την ιστορία του στρατοπέδου. To πρώτο βραβείο δόθηκε στην ιδέα του αρχιτέκτονα Νίκου Τριάντη, σύμφωνα με την οποία μέσα από το συρματοπλεγμένο Μπλοκ 15 ξεπετάγεται ένα κόκκινο λουλούδι, δίνοντας ταυτόχρονα το μήνυμα της αισιοδοξίας. Η εικαστική αυτή σύνθεση έκτοτε αποτελεί το έμβλημα του Δήμου.
Παράλληλα, ο Δήμος Χαϊδαρίου ονόμασε Οδό Αγωνιστών Στρατοπέδου Χαϊδαρίου την οδό Βασιλέως Γεωργίου, από την οποία περνούσαν τα καμιόνια με τους αγωνιστές. Στον δρόμο αυτό πολλοί αγωνιστές στη διαδρομή προς το εκτελεστικό απόσπασμα πετούσαν σημειώματα με τη συγκλονιστική στη λιτότητά της φράση «πάω για εκτέλεση». Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του συμπολίτη μας Κώστα Χατζηγεωργίου, που ενώ ήταν τραυματίας του αλβανικού μετώπου, μέσα από το νοσοκομείο συνέχιζε την αντιστασιακή του δράση. To 1943, όμως, συνελήφθη και οδηγήθηκε στο στρατόπεδο. Στις 23 Απρίλη 1944, και ενώ οδηγείτο στον τόπο εκτέλεσης, στη Ριτσώνα, τη στιγμή που περνούσε το καμιόνι από τη σημερινή οδό Αγωνιστών Στρατοπέδου Χαϊδαρίου, στη συμβολή με την οδό Πλαστήρα, πέταξε φωτογραφία του μικρού ανιψιού του, πάνω στην οποία είχε γράψεΐ: «Εγώ πάω για εκτέλεση. To παιδί να το βγάλετε Κώστα». Από τον δρόμο αυτό περνούσαν επίσης τα αυτοκίνητα με τις σορούς των ηρώων που είχαν εκτελεστεί μέσα στον χώρο του στρατοπέδου, στον δρόμο για το Γ Νεκροταφείο. Μάλιστα, από τα νωπά θανάσιμα τραύματα των αγωνιστών έρεε αίμα στον χωμάτινο τότε δρόμο. Κατά κυριολεξία, λοιπόν, ο δρόμος αυτός είναι ποτισμένος με το αίμα των αγωνιστών της Αντίστασης.
Σήμερα, η οδός Αγωνιστών Στρατοπέδου Χαϊδαρίου εκτείνεται παράλληλα με την οδό Στρατάρχου Καραϊσκάκη σε όλο το μήκος από τη λεωφόρο Αθηνών μέχρι την Ιερά Οδό, και το τετράπλευρο αυτό αποτελεί το ιστορικό κέντρο της σύγχρονης πόλης.
Μετά την τελική διαμόρφωση του δρόμου το έτος 2001, οι παράλληλες δενδροστοιχίες, τα κλασικά φωτιστικά, οι ειδικές πλακοστρώσεις, σε συνδυασμό με τη δεδομένη ιστορική σημασία, προσδίδουν μια ιδιαίτερη ταυτότητα στην οδό Αγωνιστών Στρατοπέδου Χαϊδαρίου, που εκτός από κεντρικός εμπορικός δρόμος φιλοξενεί σημαντικές για τη ζωή της πόλης λειτουργίες, όπως το Δημοτικό Κολυμβητήριο και ο ιστορικός κινηματογράφος «Άνοιξη». To τμήμα του δρόμου αυτού από τη λεωφόρο Αθηνών μέχρι τις πύλες του Στρατοπέδου ονομάστηκε οδός Αντώνη Φλούντζη, για να τιμηθεί η μνήμη του γιατρού του στρατοπέδου, που σ’ ένα μεστό και τεκμηριωμένο βιβλίο με τον τίτλο Χαϊδάρι, κάστρο και βωμός της Εθνικής Αντίστασης, κατέγραψε την ιστορία του στρατοπέδου.
Ένα άλλο σημείο της πόλης το οποίο συνδέεται με την περίοδο του πολέμου και της Κατοχής είναι το κτήριο του παλαιού δημαρχείου στην οδό Κουμουνδούρου. To κτήριο ανήκε σε Γερμανό κατάσκοπο και μετά την απελευθέρωση κατασχέθηκε από το ελληνικό Δημόσιο. Περιήλθε στον Δήμο Χαϊδαρίου το 1965 με ενέργειες του δημάρχου Δημ. Γιαχνή, του οποίου φέρει το όνομα, ως ένδειξη τιμής. Στο κτήριο αυτό στεγάστηκε στη συνέχεια το δημαρχείο της πόλης. Αξίζει να αναφερθεί ότι κατά τη διάρκεια της Κατοχής υπήρξε μια συγκινητική εκδήλωση ενδιαφέροντος για τους νέους του Χαϊδαρίου, με τη διοργάνωση από ομάδα συμπολιτών μας συσσιτίων στο κατάστημα του Σιδηρόπουλου σε καθημερινή βάση. Αντίστοιχα, οι νέοι της εποχής εκείνης, μπροστά στον κίνδυνο να υλοτομηθούν τα ιστορικά πεύκα της οδού Καραϊσκάκη και να χαθεί ένα σημαντικό στοιχείο της αισθητικής της πόλης, φύλαγαν νυχθημερόν βάρδιες και έτσι διασώθηκε ο πευκόδρομος. Από την έκταση του στρατοπέδου κατά καιρούς παραχωρήθηκαν στον Δήμο Χαϊδαρίου διάφοροι χώροι για κοινωφελείς χρήσεις. Ειδικότερα παραχωρήθηκαν χώροι για τρία σχολεία, για το Αθλητικό Κέντρο του Δήμου, το Νοσοκομείο Δυτικής Αθήνας απέναντι από τις συνοικίες της Γρηγορούσας και του Αϊ-Γιώργη, και πρόσφατα 50 στρέμματα για χώρους πολιτισμού, αθλητισμού και για να τιμηθεί η ιστορική μνήμη.


Μακέτα του Πάρκου Ιστορικής Μνήμης


Μακέτα του μνημείου της Εθνικής Αντίστασης

Παράλληλα, ο Δήμος Χαϊδαρίου απαλλοτρίωσε το 1992 έκταση 15 στρεμμάτων που εκτείνεται κατά μήκος της οδού Ηρακλέους και παρεμβάλλεται ανάμεσα στη λεωφόρο Αθηνών και την έκταση του στρατοπέδου. Έτσι δημιουργήθηκε μια ενιαία έκταση 65 στρεμμάτων, στην οποία, με βάση τη μελέτη που έχει εκπονηθεί, δημιουργείται το Πάρκο Ιστορικής Μνήμης και Περιβαλλοντικής Ευαισθητοποίησης. Στον χώρο αυτό σε περίοπτη θέση, με μέτωπο επί της Εθνικής Οδού, θα υπάρχει το μνημείο της Εθνικής Αντίστασης, εικαστική σύνθεση του αρχιτέκτονα Νικ. Σαπέρα, η οποία περιλαμβάνει δύο επάλληλα τμήματα μαντρότοιχου ακριβώς όπως η μάντρα της Καισαριανής. Εγκάρσια ανάμεσά τους ορθώνεται ένα τμήμα χάλυβα διάτρητο από τις σφαίρες του εκτελεστικού αποσπάσματος. Τα αγέρωχα κυπαρίσσια θα ολοκληρώνουν το έργο, όπως στο τοπίο της Καισαριανής.
Έτσι, μ’ αυτό το λιτό και απέριττο μνημείο με τον έντονο συμβολισμό θα τονίζονται οι ιστορικοί δεσμοί ανάμεσα στις δύο μαρτυρικές πόλεις, το Χαϊδάρι και την Καισαριανή. 
To πάρκο των 65 στρεμμάτων περιλαμβάνει επίσης χώρους πρασίνου, ανοιχτό θέατρο, αθλητικές εγκαταστάσεις, καθιστικά καθώς και λειτουργίες ήπιας αναψυχής. Πρέπει να τονιστεί ότι ο Δήμος Χαϊδαρίου με την υπ. αριθμ. 293Α/2005 απόφαση του δημοτικού συμβουλίου έχει κηρύξει ολόκληρη την έκταση του στρατοπέδου ιστορικό τόπο.
To μεγάλο θέμα, όμως, της ανάδειξης της ιστορίας του στρατοπέδου εξακολουθεί να παραμένει ανολοκλήρωτο ακόμη και έπειτα από αυτές τις ενέργειες. Διότι η ιστορία του στρατοπέδου είναι βέβαια το πιο βασικό κεφάλαιο της ιστορικής ταυτότητας του Χαϊδαρίου και το κατατάσσει στις μαρτυρικές πόλεις. Αναμφίβολα, ωστόσο, έχει ευρύτερη πανελλήνια διάσταση και συνδέεται με τη συνολική αποκατάσταση και ανάδειξη της Εθνικής Αντίστασης. Παράλληλα, αποτελεί ένα θέμα πολύπτυχο, γιατί ταυτόχρονα συνδέεται με την περιβαλλοντική και κοινωνική αναβάθμιση της Δυτικής Αθήνας. Για τον λόγο αυτό είναι ομόφωνο αίτημα όλων των δήμων της περιοχής η ελευθέρωση της έκτασης των στρατοπέδων ΚΕΒΟΠ-ΚΕΔΒ και η απόδοσή της στους κατοίκους της Δυτικής Αθήνας ως χώρου πρασίνου, αναψυχής και ιστορικής μνήμης. To μεγάλο αυτό ζήτημα έχει πολλαπλές διαστάσεις, κοινωνικές, νομικές, ιστορικές, περιβαλλοντικές και εν τέλει πολιτικές. Ειδικότερα: Η περιοχή της Δυτικής Αθήνας περιλαμβάνει τους δήμους Αγίων Αναργύρων, Αγίας Βαρβάρας, Αιγάλεω, Ιλίου, Καματερού, Περιστερίου, Πετρούπολης και Χαϊδαρίου. Η περιοχή στο σύνολό της χαρακτηρίζεται από τη συσσώρευση σοβαρών προβλημάτων και κατοικείται από πολίτες χαμηλών εισοδηματικών στρωμάτων.


To Πάρκο Ιστορικής Μνήμης υπό κατασκευή (Δεκέμβριος 2006)

Μετά την καταστροφή της ακτής του Σκαραμαγκά και την επιβάρυνση του περιβάλλοντος από οχλούσες βιομηχανικές χρήσεις, η έκταση των στρατοπέδων είναι η μόνη και τελευταία ελπίδα για την αναβάθμιση των λαϊκών προαστίων της Δυτικής Αθήνας. Τυχόν καταστροφή αυτής της έκτασης με οικοδόμηση θα αποτελούσε πλήγμα σε βάρος της Δυτικής Αθήνας και θα έδινε το μήνυμα της περιφρόνησης των δυτικών προαστίων από την κεντρική εξουσία και της ανυπαρξίας οποιασδήποτε πολιτικής βούλησης για βελτίωση της ποιότητας ζωής τους. Διότι είναι γνωστές οι προκλητικές ανισότητες που υπάρχουν ανάμεσα στα βόρεια και τα νότια προάστια αφενός και στις λαϊκές δυτικές συνοικίες αφετέρου. Η ανισότητα αυτή έχει αναγνωριστεί από το σύνολο του πολιτικού κόσμου και η αντιμετώπισή της αποτελεί βασική επιταγή και του Ρυθμιστικού Σχεδίου της Αθήνας, σύμφωνα με το Π.Δ. 1515/85 που επιβάλλει την άμβλυνση των ανισοτήτων. Πέραν αυτού, ως προς το μέγεθος της έκτασης έχουν σκόπιμα δημιουργηθεί ψευδείς εντυπώσεις. To συνολικό εμβαδόν της έκτασης του στρατοπέδου είναι 3.100 στρέμματα αλλά επειδή εκτείνεται μέχρι την οριογραμμή του Ποικίλου Όρους, στο μεγαλύτερο μέρος της -περίπου 2.600 στρέμματα- είναι ορεινός όγκος και ταυτόχρονα δασική έκταση.


Κάθε χρόνο το πρώτο δεκαήμερο του Μαΐου στον χώρο μπροστά στο Μπλοκ 15 διοργανώνεται από τον Δήμο Χαϊδαρίου και την ΠΕΑΕΑ εκδήλωση ιστορικής μνήμης για τους «200» της Πρωτομαγιάς και όλους τους κρατούμενους στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης. Ακολουθεί λαμπαδηδρομία από το Χαϊδάρι μέχρι την Καισαριανή, όπου την επόμενη μέρα γίνεται εκδήλωση μνήμης στον χώρο εκτέλεσης των αγωνιστών, στον μαντρότοιχο του Σκοπευτηρίου.


Μανώλης Γλέζος απευθύνει χαιρετισμό σε συγκέντρωση του Δήμου Χαϊδαρίου για την αποτροπή των σχεδίων οικοπεδοποίησης του στρατοπέδου (Νοέμβριος 2004).

Η υπόλοιπη έκταση των 500 στρεμμάτων είναι σήμερα περιτοιχισμένη και ταυτίζεται με τον χώρο που οργάνωσαν ως στρατόπεδο συγκέντρωσης οι κατακτητές. Αυτή η έκταση, που είναι ιστορικός τόπος, παρεμβάλλεται ανάμεσα στον ορεινό όγκο και τον οικιστικό ιστό των δήμων Περιστερίου, Χαϊδαρίου και Πετρούπολης. Ταυτόχρονα όμως, αυτή η έκταση είναι πευκόφυτη και δασική. Μέσα σε αυτή βρίσκεται και το Μπλοκ 15, που έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο μνημείο. Είναι, λοιπόν, προφανές ότι από άποψη πολιτική, νομική, κοινωνική, ιστορική και περιβαλλοντική είναι απαράδεκτη κάθε σκέψη για οικοδόμηση και γενικότερα κάθε επέμβαση που καταστρέφει το δασικό πράσινο, αλλοιώνει και υποβαθμίζει τη φυσιογνωμία του τοπίου και προσβάλλει τον ιστορικό του χαρακτήρα.
Όποτε έγινε απόπειρα οικοδόμησης της έκτασης στο παρελθόν, τα σχέδια αυτά ματαιώθηκαν έπειτα από την άμεση και δυναμική παρέμβαση όλων των δήμων της Δυτικής Αθήνας. Συγκεκριμένα: To 1991-92 έγινε απόπειρα οικοδόμησης της έκτασης με το σύστημα των κτηματικών ομολόγων, που αποκρούστηκε με την κινητοποίηση του Δήμου Χαϊδαρίου και του Αναπτυξιακού Συνδέσμου Δυτικής Αθήνας (ΑΣΔΑ).
To 1999 με την ψήφιση του Νόμου 2745/99 διαμορφώθηκε μια νέα απειλή για το στρατόπεδο. Έπειτα από πρωτοβουλίες και κινητοποιήσεις του Δήμου Χαϊδαρίου και την ανταπόκριση και τη συμμετοχή των γειτονικών δήμων και όλων των φορέων της Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΚΕΔΚΕ, ΤΕΔΚΝΑ, ΑΣΔΑ) η τροπολογία που είχε κατατεθεί από τον Δήμο Χαϊδαρίου αλλά και τους γειτονικούς δήμους έγινε δεκτή και η διάταξη που προϋποθέτει τη συναίνεση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης συμπεριλήφθηκε στο άρθρο 3 του Νόμου 2745 που δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ 22419991027 της 27/10/99.


To νοσοκομείο «Αττικό» οικοδομήθηκε σε έκταση που αποκτήθηκε από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου.

Τον Νοέμβριο του 2004 ένας νέος κίνδυνος εμφανίστηκε, με τη μορφή των σχεδίων ανέγερσης εργατικών πολυκατοικιών, όπως ανακοίνωσαν σε κοινή συνέντευξη οι τότε υπουργοί Εθνικής Άμυνας και Απασχόλησης. Και πάλι η ομόφωνη αντίθεση του Δήμου Χαϊδαρίου καθώς επίσης των γειτονικών δήμων και του ΑΣΔΑ, που εκφράστηκε με έντονες παρεμβάσεις και μεγάλη κινητοποίηση των κατοίκων του Χαϊδαρίου στις 22 Νοεμβρίου, οδήγησε στην απόσυρση των σχεδίων τσιμεντοποίησης. ο 2005 το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας προχώρησε στη μετεγκατάσταση των στρατοπέδων εκπαίδευσης ΚΕΒΟΠ και ΚΕΔΒ σε στρατόπεδα εκτός Αθηνών. Έπειτα και από αυτό, η στιγμή είναι πλέον ώριμη για να ικανοποιηθεί το κορυφαίο αίτημα ολόκληρης της περιοχής για απόδοση της έκτασης των στρατοπέδων στον λαό της Δυτικής Αθήνας χωρίς καμιά νέα οικοδόμηση. Για την ευρύτερη προβολή της ιστορίας του στρατοπέδου Χαϊδαρίου και του αιτήματος για την κήρυξή του σε ιστορικό τόπο, ο Δήμος Χαϊδαρίου έχει έρθει σε επαφή με το Πανευρωπαϊκό Δίκτυο Στρατοπέδων Συγκέντρωσης του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Η ένταξη του Χαϊδαρίου στο Δίκτυο αυτό θα ενδυναμώσει ακόμη περισσότερο τον αγώνα για την προστασία και την ανάδειξη της ιστορίας του στρατοπέδου Χαϊδαρίου.
Πλάι στο στρατόπεδο έχει δημιουργηθεί η συνοικία του Δάσους. Επίκεντρο της συνοικίας είναι η οδός Γ. Παπανδρέου και ειδικότερα η συμβολή της με την πεζοδρομημένη οδό Ηρώων Πολυτεχνείου, που έχει αναδειχθεί σε υπερτοπικό πόλο αναψυχής. Περιμετρικά του χώρου των στρατοπέδων έχουν χωροθετηθεί σημαντικές για την πόλη και τη συνοικία του Δάσους λειτουργίες, όπως το Αθλητικό Κέντρο, με στίβο, γήπεδο ποδοσφαίρου, κλειστό γυμναστήριο, γήπεδα αθλοπαιδιών, και το Πάρκο Νεολαίας, στο οποίο βρίσκεται το Δημοτικό Αναψυκτήριο.


To 1o Αθλητικό Κέντρο στο Δάσος Χαϊδαρίου κατασκευάστηκε σε έκταση που παραχωρήθηκε από το στρατόπεδο το 1983.