Ελληνικά Αγγλικά


Περιγραφή των κτηριακών εγκαταστάσεων του στρατοπέδου

To στρατόπεδο είχε ορθογώνιο σχήμα και περιβαλλόταν από ψηλό μαντρότοιχο, τριπλή σειρά συρματοπλέγματος στην εξωτερική πλευρά και πυκνότατο συρματόπλεγμα στην εσωτερική πλευρά του περιβόλου. Κάθε 200 μ. υπήρχαν ισχυρά οχυρωμένα φυλάκια για σκοπιές. Η είσοδος βρισκόταν στη δυτική πλευρά και ήταν διπλή. Εκατέρωθεν της πύλης υπήρχαν φυλάκια για την προστασία της εισόδου του στρατοπέδου. Στα νοτιοανατολικά της εισόδου βρισκόταν το κτήριο και τα μαγειρεία της εξωτερικής φρουράς, ενώ στα βορειοανατολικά τα μαγειρεία και οι αποθήκες τροφίμων του στρατοπέδου. To εσωτερικό του οχυρωμένου περιβόλου είχε αποψιλωθεί και δεν υπήρχε ούτε ένα δέντρο. Πολλαπλά κτηριακά συγκροτήματα (Μπλοκ) υψώνονταν στον δυτικό τομέα του στρατοπέδου. Ο Αλέξανδρος Ζήσης, κρατούμενος στο στρατόπεδο από τον Δεκέμβριο του 1943 έως τον Μάιο του 1944, περιγράφει:
«Τριπλή σειρά από συρματοπλέγματα, κι ένας ψηλός τοίχος περικλείνουν το στοιχειωμένο Χαϊδάρι. To στρατόπεδο και φυλακές των Ες-Ες, τη Βαστίλη του 20ού αιώνα. Στρατιώτες με αυτόματα φρουρούν επάνω στα βαριά οπλισμένα Blokhaus, απειλώντας με άμεσο θάνατο εκείνον που θ' αποτολμούσε κάθε προσέγγιση. Και μόνο ένας δρόμος, που βρίσκεται κάτω από τα πυρά κατάλληλα τοποθετημένων μυδραλλιοβόλων, καταλήγει στη μοναδική είσοδο του στρατόπεδου, τη στολισμένη με τον αγκυλωτό σταυρό και τα σήματα των Ες-Ες... Διπλές βαριές σιδερένιες πόρτες ανοίγουν, για να επιτρέψουν την είσοδο στην κολασμένη πολιτεία».


Κάτοψη των δύο ορόφων του Μπλοκ 15 και των λουτρών του στρατοπέδου του Χαϊδαρίου. Σχέδιο του κρατουμένου Αντώνη Φλούντζη (ανατύπωση από το Χαίδάρι, κάστρο και βωμός της Εθνικής Αντίστασης, σελ. 29).

Τέσσερα από τα κτήρια που αναφέραμε παραπάνω, είχαν χτιστεί κλιμακωτά, από την κεντρική είσοδο προς τα ανατολικά (Μπλοκ 1-4). To καθένα από αυτά ηταν χωρισμένο σε δύο ισομεγέθη, εντελώς αυτόνομα τμήματα με ξεχωριστή είσοδο. Εδώ έμεναν οι άνδρες κρατούμενοι. Στο Μπλοκ 3 υπήρχε ιατρείο και αναρρωτήριο. Ο αρχικός προορισμός των κτηρίων ήταν να στεγάσουν στρατώνες. Διέθεταν δύο ορόφους και ημιυπόγειο και πολλά μεγάλα παράθυρα σε όλες τις πλευρές. Τα παράθυρα επέτρεπαν στους κρατουμένους να βλέπουν το γύρω τοπίο και την Αθήνα στο βάθος, τόσο κοντά και ταυτόχρονα τόσο μακριά τους. Χαρακτηριστική είναι η αφήγηση του Κορνάρου σχετικά με τη θέα που αντίκρισε, όταν κοίταξε για πρώτη φορά από το παράθυρο του θαλάμου του:
«Πρωταντικρύζω το τοπίο. Ένα πέταλο, κλειστό από τα δυτικά και το βοριά Γδυμνά βουνά υψώνονται απότομα. Κάπου-κάπου ξεχωρίζεις μια Αιανοστρατούλα να σε προσκαλεί, ποιος ξέρει σε ποιες ειρηνικές στάνες. Στην ανατολή και το νοτιά η Αττική, τα Φάληρα και τα μαβιά νησάκια του Σαρωνικού.
»Τίποτα δε σου κάνει την εντύπωση πως εδώ μέσα υπάρχει τόση αγωνία. Ξεχνιέσαι μπρος στην ημερότητα του τοπίου. Η Αθήνα απλώνεται απέραντη μπρος στα μάτια σου, κι' είναι σα να στράφηκε ξεπίτηδες, ολόσωμη προς το μέρος του Χαϊδαριού, για να μπορεί ο κατάδικος να ξεχωρίζει κάθε γειτονιά και δρόμο. Πολλοί σου δείχνουνε το σπίτι τους. Τα παραθυρια τους! Κι όμως ποτέ δεν βρέθηκαν πιο μακριά απ' την Αθήνα μας...».


Κάτοψη του στρατοπέδου του Χαϊδαρίου, όπως διαμορφώθηκε κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Σχέδιο του κρατουμένου Αντώνη Φλούντζη (ανατύπωση από το Χαϊδάρι, κάστρο και βωμός της Εθνικής Αντίστασης, σελ. 26).

Βορειοανατολικά των αποθηκών τροφίμων βρίσκονταν τα λουτρά (Μπλοκ 16), όπου οι S.S. είχαν δημιουργήσει ειδικό χώρο για την απομόνωση των γυναικών. Ανατολικά των αποθηκών υπήρχε το Μπλοκ 21 και ακόμα πιο ανατολικά το Διοικητήριο (Μπλοκ 20). Στο Μπλοκ 21 στεγάζονταν τα διάφορα συνεργεία, όπως τα κουρεία, τα ραφεία, τα υποδηματοποιεία, τα σιδεράδικα κ.ο.κ„ όλα επανδρωμένα από κρατουμένους, οι οποίοι ασκούσαν τα σχετικά επαγγέλματα στην κανονική τους ζωή. Επιπλέον, το Μπλοκ 21 είχε ιδιαίτερη σημασία για τους κρατουμένους, καθώς εδώ άφηναν όλα τα προσωπικά τους είδη, αμέσως μόλις έφταναν στο στρατόπεδο. Μαζί με αυτά, άφηναν τις αναμνήσεις και τις ελπίδες τους:
«Μπροστά μπροστά, έχει ένα μακρόστενο διαμέρισμα, που, όταν η πόρτα του ειν' ανοιχτή, σου κάνει την εντύπωση πλούσιου παλιατζίδικου. Βλέπεις κρεμασμένα στη σειρά παλτά, βαλίτσες, ομπρέλες, καμπαρντίνες, δίχτυα με κρεμμύδια, τσάντες μαθητικές, τσάντες μ' εργατικά σύνεργα, ό,τι μπορεί να βάλει ο νους σου. Και σ' ένα ιδιαίτερο χώρισμα κρέμονται χιλιάδες μικρά σακουλάκια με ονόματα πάνω. »Είναι το σπίτι των αναμνήσεων και των ελπίδων. Ποτέ σπίτι δεν αγαπήθηκε τόσο πολύ. [...] 
»Κάθε που θα φωνάξουν ονόματα για διάφορες δουλειές, ή για οποιαδήποτε αφορμή, κανένας δεν ξέρει πού πηγαίνουν. Αν όμως τους πάνε στο •21; μπροστά στο παλιατζίδικο, θα πει απόλυση. Παραλαβή των πραγμάτων τους, αυτό θα πει. Στην χειρότερη περίπτωση θα είναι αποστολή για τη Γερμανία ή μετάθεση σ' άλλες φυλακές. Μα ποτέ θάνατος».
Ανατολικά των λουτρών υψωνόταν το διαβόητο Μπλοκ 15 που στέγαζε την τρομερή απομόνωση των S.S. To Μπλοκ 15, που εξαρχής προοριζόταν για στρατιωτική φυλακή ή πειθαρχείο, διέθετε μικρότατα σιδηρόφραχτα παράθυρα και ιδιαίτερα απεριποίητο εξωτερικό. Ο Αλέξανδρος Ζήσης έζησε στο Μπλοκ 15 εκατόν είκοσι οκτώ ημέρες σε αυστηρή απομόνωση:
«Στο 15 -τη φυλακή- η ζωή είναι κόλαση. To κτίριο στο βάθος του στρατόπεδου 300 μέτρα μακρυά, απομονωμένο ολότελα με σειρές από συρματοπλέγματα, τριγυρισμένο από πύργους -σκοπιές- με Ιταλούς και Αυστριακούς φρουρούς απάνω και πολυβόλα στραμμένα προς αυτό, με προβολείς που το φωτίζουνε τη νύχτα, είναι κτίριο-μνήμα. To 15 φέρνει ρίγη φρίκης και απελπισίας και σ' αυτούς τους κρατούμενους στο ελεύθερο στρατόπεδο, που μόνο από πολύ μακριά μ' ανατριχίλα το κυττάζουν. Γιατί στα 500 μέτρα κάθε προσέγγιση απαγορεύεται στον καθένα μ' απειλή άμεσης εκτέλεσης, και μόνον ο Διοικητής και απ' τους άλλους αξιωματικούς οι εντεταλμένοι για υπηρεσία, οι βάρδιες των δεσμοφυλάκων και τα συνεργεία των μαγείρων που φέρνουν τα καζάνια του φαγητού και το ψωμίεπιτρέπεται να περάσουν τον περίβολό του».


Επίθεση κατά των νοσοκομείων και εκτέλεση αναπήρων από ταγματασφαλίτες, χαρακτικό του Τάσσου.

Στα ανατολικά του Μπλοκ 15 υπήρχαν οι κοιτώνες της εσωτερικής φρουράς και το μαγειρείο της. Στα νότια του κτηρίου της εσωτερικής φρουράς βρισκόταν μεγάλο ισόγειο οικοδόμημα (Μπλοκ 14), όπου οι κατακτητές αποθήκευαν αντικείμενα που αποσπούσαν από αθηναϊκά σπίτια. Τόσα πολλά ήταν τα γυάλινα αντικείμενα εκεί μέσα, ώστε οι κρατούμενοι αποκαλούσαν το Μπλοκ 14 «Γυαλάδικο». Στα νοτιοανατολικά των Μπλοκ 13 και 14 και σε σχετικά μεγάλη απόσταση από αυτά, ουσιαστικά στον ανατολικό τομέα του στρατοπέδου, υπήρχε η πτέρυγα κράτησης των γυναικών (Μπλοκ 6) και τα πλυντήρια. Και τα δύο κτήρια χωρίζονταν από το δυτικό τμήμα του στρατοπέδου με συρματόπλεγμα. Στο Μπλοκ 6 κρατούνταν και παιδιά ηλικίας έως έξι ετών:
«Όξω από το κύριο κτιριακό συγκρότημα, προς τ' ανατολικά, υψώνεται μία άλλη όμοια στρατώνα. Χωρίζεται από μας με συρματοπλέγματα. Εκεί απαγορεύεται να πλησιάσουμε. To πολύ 600-700 μέτρα μας χωρίζουν. Ξεχωρίζουμε τις σιλουέτες των κατάδικων γυναικών, μα ειν' αδύνατο να ξεχωρίσουμε πρόσωπα. Μόνο από το ντύσιμο, το χρωματισμό του ρούχου ή την πορπατησιά, μπορείς να ξεδιακρίνεις τη γυναίκα ή τη Μάνα σου. Ξεχωρίζεις ακόμα πως υπάρχουνε παιδιά μωρά που βυζαίνουν ακόμα, ή πιο μεγάλα, ως έξη χρονώ».
Στο υπόγειο διέμεναν οι Εβραίες και στον πρώτο όροφο οι χριστιανές. Στον δεύτερο όροφο υπήρχε ιατρείο και αναρρωτήριο, οργανωμένα από τον κρατούμενο ιατρό Αντώνη Φλούντζη. Στο κέντρο, περίπου, του στρατοπέδου υψωνόταν μία ιδιαίτερα ψηλή σκοπιά, οι σκοποίτης οποίας δεν επέτρεπαν στους άνδρες κρατουμένους να πλησιάσουν το συρματόπλεγμα της γυναικείας πτέρυγας. Οι χώροι όπου μπορούσαν να προαυλιστούν οι κρατούμενοι ηταν στον ανοικτό χώρο στα νότια των Μπλοκ 3 και 4 έως τα μαγειρεία. Στους υπόλοιπους χώρους του στρατοπέδου πρόσβαση είχαν μόνον όσοι εργάζονταν στα συνεργεία ή σε αγγαρείες.