Ελληνικά Αγγλικά
Ελληνικά Αγγλικά


Ίδρυση του στρατοπέδου

Αμέσως μετά την κατάληψη της Αθήνας από τους Γερμανούς, το Βρετανικό Εκστρατευτικό Σώμα αναγκάστηκε να αποχωρήσει από τη χερσαία Ελλάδα. Έτσι, οι Βρετανοί αποσύρθηκαν από το στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, το οποίο κατά την περίοδο αυτή λεηλατήθηκε. To στρατόπεδο παρέμεινε έρημο έως τις αρχές Σεπτεμβρίου του 1943, όταν έφτασαν από τη Λάρισα οι πρώτοι κρατούμενοι. Παρατηρώντας την ένταση και τη συστηματικότητα του κινήματος της Εθνικής Αντίστασης, οι Ιταλοί, οι οποίοι έλεγχαν τις φυλακές-στρατόπεδα στη νότια Ελλάδα, αποφάσισαν να διαλύσουν εκείνα που βρίσκονταν σε επισφαλείς θέσεις. Οι κρατούμενοι στην Ακροναυπλία και τα Τρίκαλα μεταφέρθηκαν στη Λάρισα τον Μάιο του 1943. Παρ’ όλα αυτά, το κλίμα ανασφάλειας στο ιταλικό στρατόπεδο εξαιτίας των πολεμικών εξελίξεων, καθώς και της διατάραξης των σχέσεων Γερμανίας και Ιταλίας, επέβαλε τη μεταφορά μεγάλου αριθμού κρατουμένων από τη Λάρισα στην Αθήνα. Εκεί η δύναμη των κατακτητών ήταν σαφώς μεγαλύτερη και η αντιστασιακή δράση πολύ πιο ελεγχόμενη. Στις 29 Αυγούστου 1943 οι Ιταλοί διοικητές των φυλακών της Λάρισας επέλεξαν πάνω από εξακόσιους κρατουμένους και τους απέστειλαν σιδηροδρομικώς στην Αθήνα. Μεταξύ αυτών υπήρχαν 243 κομμουνιστές που κρατούνταν στην Ακροναυπλία από την εποχή του Μεταξά, είκοσι Αναφιώτες, οι οποίοι είχαν μεταφερθεί από τις φυλακές Αβέρωφ στη Λάρισα, και 327 κρατούμενοι των Ιταλών. Μεταξύ των τελευταίων υπήρχαν και τέσσερις γυναίκες.


Σπάνιο ντοκουμέντο που απεικονίζει τοίχο κρατητηρίου στο κτήριο της οδού Μέρλιν. Αποκαλύφθηκε τυχαία στα μέσα της δεκαετίας του 1980, όταν γκρεμίστηκε μεσοτοιχία με τα παρακείμενα γραφεία της ΔΕΗ (φωτ. αρχείο Δ. Λούκα).

Ο γιατρός Αντώνης Φλούντζης, ο οποίος ήταν μεταξύ των κρατουμένων, περιγράφει την άφιξή τους στην Αθήνα στις 3 Σεπτεμβρίου και την άμεση μεταφορά τους στο Χαϊδάρι:
«Στην Αθήνα πρέπει να φθάσαμε το μεσημέρι στις 3 του Σεπτέμβρη. Μας κατέβασαν στο Σταθμό Λαρίσης, μας φόρτωσαν σε στρατιωτικά καμιόνια και μας μετέφεραν στο Χαϊδάρι. Η διαδικασία αυτή κράτησε αρκετές ώρες. Εδώ, δεν επέτρεπαν να πλησιάσει ο κόσμος, κι έτσι δεν είχαμε τις εκδηλώσεις της Λάρισας. Έγινε, όμως, κάτι άλλο, που είχε την ίδια σημασία και αξία, αν όχι μεγαλύτερη. Όσοι από μας είχαν συγγενείς στην περιφέρεια της πρωτεύουσας, έριξαν στο δρόμο σημειώματα με τη διεύθυνσή τους και λίγα λόγια Από τα σημειώματα αυτά δε χάθηκε κανένα. Και όχι μόνον αυτό. Πήγαν αμέσως όλα στον προορισμό τους, παρά την άθλια συγκοινωνία της εποχής, ώστε πριν νυχτώσει μας πρόφτασαν στο Χαϊδάρι οι πρώτοι επισκέπτες με δέματα». 


Πορεία προς το Χαϊδάρι, ξυλογραφία της δεκαετίας του 1950

Από τον Οκτώβριο του 1943 και εξής στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου οδηγούνταν ολοένα και περισσότεροι κρατούμενοι, συλληφθέντες είτε σε μπλόκα είτε από την Γκεστάπο. Οι τελευταίοι αρχικά οδηγούνταν στο αρχηγείο των S.S. στην Αθήνα, το διαβόητο κτήριο της οδού Μέρλιν, προκειμένου να ανακριθούν ή και να βασανιστούν. Στη Μέρλιν συντάσσονταν τα φυλακιστήρια για το Χαϊδάρι, καθώς και οι καταστάσεις των εκτελέσεων.
Γύρω στα τέλη του 1943 οι κρατούμενοι έφτασαν τους χίλιους διακόσιους. Ο μεγαλύτερος αριθμός κρατουμένων σημειώθηκε τον Αύγουστο του 1944 εξαιτίας των πολλαπλών μπλόκων και των μαζικών συλλήψεων που διενεργούσαν κατά την περίοδο αυτή οι S.S. To στρατόπεδο λειτούργησε έως τα τέλη Σεπτεμβρίου του 1944, όταν οι Γερμανοί άρχισαν να αποσύρονται από τα ελληνικά εδάφη. Υπολογίζεται ότι από αυτό πέρασαν συνολικά πάνω από 21.000 κρατούμενοι. Στον αριθμό αυτό συμπεριλαμβάνονται και οι Εβραίοι, η συντριπτική πλειονότητα των οποίων μεταφέρθηκε σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Γερμανία.

Αμέσως μετά την κατάληψη της Αθήνας από τους Γερμανούς, το Βρετανικό Εκστρατευτικό Σώμα αναγκάστηκε να αποχωρήσει από τη χερσαία Ελλάδα. Έτσι, οι Βρετανοί αποσύρθηκαν από το στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, το οποίο κατά την περίοδο αυτή λεηλατήθηκε. To στρατόπεδο παρέμεινε έρημο έως τις αρχές Σεπτεμβρίου του 1943, όταν έφτασαν από τη Λάρισα οι πρώτοι κρατούμενοι. Παρατηρώντας την ένταση και τη συστηματικότητα του κινήματος της Εθνικής Αντίστασης, οι Ιταλοί, οι οποίοι έλεγχαν τις φυλακές-στρατόπεδα στη νότια Ελλάδα, αποφάσισαν να διαλύσουν εκείνα που βρίσκονταν σε επισφαλείς θέσεις. Οι κρατούμενοι στην Ακροναυπλία και τα Τρίκαλα μεταφέρθηκαν στη Λάρισα τον Μάιο του 1943. Παρ’ όλα αυτά, το κλίμα ανασφάλειας στο ιταλικό στρατόπεδο εξαιτίας των πολεμικών εξελίξεων, καθώς και της διατάραξης των σχέσεων Γερμανίας και Ιταλίας, επέβαλε τη μεταφορά μεγάλου αριθμού κρατουμένων από τη Λάρισα στην Αθήνα. Εκεί η δύναμη των κατακτητών ήταν σαφώς μεγαλύτερη και η αντιστασιακή δράση πολύ πιο ελεγχόμενη. Στις 29 Αυγούστου 1943 οι Ιταλοί διοικητές των φυλακών της Λάρισας επέλεξαν πάνω από εξακόσιους κρατουμένους και τους απέστειλαν σιδηροδρομικώς στην Αθήνα. Μεταξύ αυτών υπήρχαν 243 κομμουνιστές που κρατούνταν στην Ακροναυπλία από την εποχή του Μεταξά, είκοσι Αναφιώτες, οι οποίοι είχαν μεταφερθεί από τις φυλακές Αβέρωφ στη Λάρισα, και 327 κρατούμενοι των Ιταλών. Μεταξύ των τελευταίων υπήρχαν και τέσσερις γυναίκες.


Σπάνιο ντοκουμέντο που απεικονίζει τοίχο κρατητηρίου στο κτήριο της οδού Μέρλιν. Αποκαλύφθηκε τυχαία στα μέσα της δεκαετίας του 1980, όταν γκρεμίστηκε μεσοτοιχία με τα παρακείμενα γραφεία της ΔΕΗ (φωτ. αρχείο Δ. Λούκα).

Ο γιατρός Αντώνης Φλούντζης, ο οποίος ήταν μεταξύ των κρατουμένων, περιγράφει την άφιξή τους στην Αθήνα στις 3 Σεπτεμβρίου και την άμεση μεταφορά τους στο Χαϊδάρι:
«Στην Αθήνα πρέπει να φθάσαμε το μεσημέρι στις 3 του Σεπτέμβρη. Μας κατέβασαν στο Σταθμό Λαρίσης, μας φόρτωσαν σε στρατιωτικά καμιόνια και μας μετέφεραν στο Χαϊδάρι. Η διαδικασία αυτή κράτησε αρκετές ώρες. Εδώ, δεν επέτρεπαν να πλησιάσει ο κόσμος, κι έτσι δεν είχαμε τις εκδηλώσεις της Λάρισας. Έγινε, όμως, κάτι άλλο, που είχε την ίδια σημασία και αξία, αν όχι μεγαλύτερη. Όσοι από μας είχαν συγγενείς στην περιφέρεια της πρωτεύουσας, έριξαν στο δρόμο σημειώματα με τη διεύθυνσή τους και λίγα λόγια Από τα σημειώματα αυτά δε χάθηκε κανένα. Και όχι μόνον αυτό. Πήγαν αμέσως όλα στον προορισμό τους, παρά την άθλια συγκοινωνία της εποχής, ώστε πριν νυχτώσει μας πρόφτασαν στο Χαϊδάρι οι πρώτοι επισκέπτες με δέματα». 


Πορεία προς το Χαϊδάρι, ξυλογραφία της δεκαετίας του 1950

Από τον Οκτώβριο του 1943 και εξής στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου οδηγούνταν ολοένα και περισσότεροι κρατούμενοι, συλληφθέντες είτε σε μπλόκα είτε από την Γκεστάπο. Οι τελευταίοι αρχικά οδηγούνταν στο αρχηγείο των S.S. στην Αθήνα, το διαβόητο κτήριο της οδού Μέρλιν, προκειμένου να ανακριθούν ή και να βασανιστούν. Στη Μέρλιν συντάσσονταν τα φυλακιστήρια για το Χαϊδάρι, καθώς και οι καταστάσεις των εκτελέσεων.
Γύρω στα τέλη του 1943 οι κρατούμενοι έφτασαν τους χίλιους διακόσιους. Ο μεγαλύτερος αριθμός κρατουμένων σημειώθηκε τον Αύγουστο του 1944 εξαιτίας των πολλαπλών μπλόκων και των μαζικών συλλήψεων που διενεργούσαν κατά την περίοδο αυτή οι S.S. To στρατόπεδο λειτούργησε έως τα τέλη Σεπτεμβρίου του 1944, όταν οι Γερμανοί άρχισαν να αποσύρονται από τα ελληνικά εδάφη. Υπολογίζεται ότι από αυτό πέρασαν συνολικά πάνω από 21.000 κρατούμενοι. Στον αριθμό αυτό συμπεριλαμβάνονται και οι Εβραίοι, η συντριπτική πλειονότητα των οποίων μεταφέρθηκε σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Γερμανία.