Ελληνικά Αγγλικά
Ελληνικά Αγγλικά


Οι μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη και ο δήμος Έρμου

Κατά τον 8ο αιώνα η εξουσία στην Αθήνα είχε περάσει στα χέρια της μικρής ομάδας των ευπατρίδων, δηλαδή των πλούσιων γαιοκτημόνων αριστοκρατών. Οι άρχοντες του τόπου εκλέγονταν με βάση την καταγωγή και τον πλούτο τους. To πότε ακριβώς συντελέστηκε η μετάβαση από τη βασιλεία στην αριστοκρατία είναι ασαφές. Πάντως καθ’ όλη τη διάρκεια του 8ου, του 7ου και του 6ου αιώνα η πλειονότητα των κατοίκων της Αττικής, δηλαδή οι φτωχοί ακτήμονες, ήταν άμεσα εξαρτημένοι, ενίοτε με επαχθείς όρους, από τους πλούσιους γαιοκτήμονες και αποκλεισμένοι από το σώμα των ενεργών πολιτών. Η αυστηρή νομοθεσία του Δράκοντα (621 π.Χ.) δεν βελτίωσε ουσιαστικά την κατάσταση των ακτημόνων της Αττικής. Η ολοένα εντεινόμενη διαμάχη μεταξύ των λίγων πλουσίων και των πολλών φτωχών ανάγκασε τους Αθηναίους να καταφύγουν σε νέα νομοθεσία, που θεσπίστηκε από τον Σόλωνα (594 π.Χ.). Ο νομοθέτης Σόλων έθεσε τις βάσεις για την αθηναϊκή δημοκρατία λαμβάνοντας μέτρα για την κατάργηση των χρεών και την άρση των βαρέων συνεπειών του δανεισμού (σεισάχθεια) και διευρύνοντας το σώμα των πολιτών που μπορούσαν να ανέλθουν σε αξιώματα και να συμμετάσχουν σε κρατικά όργανα και θεσμούς. Η νομοθεσία του Σόλωνα δεν έλυσε όλα τα προβλήματα της Αθήνας και η πόλη σταδιακά μπήκε ξανά σε κατάσταση αναταραχής, κυρίως μεταξύ των ευπατρίδων και των πλούσιων γεωργών, που είχαν ευνοηθεί από τη σολώνεια νομοθεσία. Η έκρυθμη αυτή κατάσταση ευνοούσε τον σφετερισμό της εξουσίας και την εγκαθίδρυση τυραννικού καθεστώτος. Γύρω στα μέσα του 6ου αιώνα ο Πεισίστρατος εδραίωσε το τυραννικό πολίτευμα στην Αθήνα. Μετά τον θάνατό του (527 π.Χ.), τον διαδέχθηκαν οι δύο γιοι του, Ίππαρχος και Ιππίας. Η τυραννική αρχή των Πεισιστρατίδων καταλύθηκε το 510 π.Χ. από την αριστοκρατική οικογένεια των Αλκμεωνιδών. Μετά την πτώση της τυραννίας επανήλθαν στην Αθήνα πολλές ομάδες ευπατρίδων φυγάδων που ανταγωνίστηκαν για την εξουσία της πόλης. Τελικά επικράτησε ο Κλεισθένης από την οικογένεια των Αλκμεωνιδών. Με τη νομοθεσία του αναμόρφωσε ουσιαστικά το αθηναϊκό πολιτειακό σύστημα και εγκαθίδρυσε το δημοκρατικό πολίτευμα (508 π.Χ.). Στόχος του ήταν η ουσιαστική συνένωση των ανθρώπινων ομάδων που παρέμεναν χωρισμένες λόγω της διαφορετικής τους κοινωνικής, οικονομικής, εδαφικής και θρησκευτικής κατάστασης σε ένα ομοιογενές σύνολο-πόλη αποτελούμενο από πολίτες όμοιους και ίσους.


Οι δήμοι της Αττικής μετά τη μεταρρύθμιση του Κλεισθένη το 508 π.Χ.

Έτσι διαίρεσε τους Αθηναίους σε δέκα νέες φυλές που είχαν μόνον τοπική σημασία και αντικατέστησαν τις τέσσερις παλαιές φυλές, που είχαν οικογενειακό-κληρονομικό χαρακτήρα. Τα ονόματα των νέων φυλών σχετίζονται με μυθολογικούς ήρωες της Αττικής και ορίστηκαν από το μαντείο των Δελφών (Επώνυμοι Ήρωες).
Ακόμα, ο Κλεισθένης μοίρασε την Αττική σε τρεις γεωγραφικές περιφέρειες: το άστυ, την παραλία και τη μεσογαία. Κάθε φυλή έπρεπε να περιλαμβάνει δήμους (οικισμούς και χωριά) και από τις τρεις αυτές περιφέρειες. Οι δήμοι μιας φυλής που βρίσκονταν στην ίδια γεωγραφική περιφέρεια συναπάρτιζαν μία τριττύ. Έτσι κάθε φυλή αποτελούνταν από τρεις τριττύες: του άστεως, την παραλιακή και τη μεσόγεια Οι φυλές είχαν αρχηγό με ετήσια αρχή, ταμείο και περιουσιακά στοιχεία. Κάθε φυλή εξέλεγε πενήντα πολίτες από τους δήμους που συναποτελούσαν τις τριττύες της, προκειμένου να την εκπροσωπήσουν στη βουλή. Έτσι το σώμα των βουλευτών αυξήθηκε από τετρακόσιους, που ήταν την εποχή του Σόλωνα, σε πεντακόσιους. Ο αριθμός των βουλευτών που εξέλεγε ο κάθε δήμος ήταν ανάλογος με το πλήθος των πολιτών του. Ο δήμος ήταν η θεμελιώδης μονάδα αυτοδιοίκησης: διέθετε δική του διοίκηση (δήμαρχος) επιφορτισμένη με την τήρηση μητρώων και στρατιωτικών καταλόγων, έγγειο περιουσία, ταμείο και πλήρη αρμοδιότητα για τη λατρεία των θεών. Προκειμένου να υπάρξει ισονομία, να αποδυναμωθούν πλήρως οι πατροπαράδοτες φυλές και φρατρίες και να υπογραμμιστεί η ομοιογένεια των πολιτών, ο Κλεισθένης όρισε οι πολίτες να προσαγορεύονται με το όνομα του δήμου στα μητρώα του οποίου είχαν εγγραφεί και όπου πιθανότατα κατοικούσαν.
Σύμφωνα, λοιπόν, με τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη, ο δήμος Έρμου ανήκε στην αστική τριττύ της Ακαμαντίδος φυλής και είχε τη δυνατότητα εκλογής δύο βουλευτών. Ο αρχαίος Έρμος τοποθετείται από τους ερευνητές στην περιοχή του Χαϊδαρίου βάσει της πληροφορίας που παραδίδει ο Πλούταρχος, ότι δηλαδή το ταφικό μνημείο της Πυθιονίκης ιδρύθηκε στον δήμο τουΈρμου, παρά την Ιερά Οδό. Ο Αρποκρατίων αναφέρει και την ύπαρξη ομώνυμου ποταμού. Κατά τη δεκαετία του 1890, ο Γερμανός αρχαιολόγος Arthur Milchhöfer (1852-1903) ταύτισε τον ποταμό αυτό με ποταμάκι που έρεε κάτω από το Δαφνί και χυνόταν στον Κηφισό".
Παρότι δεν υπάρχουν λόγοι αμφισβήτησης της παραπάνω ταύτισης, η περιοχή δεν έχει δώσει οικιστικά κατάλοιπα και ο αρχαίος οικισμός του Έρμου δεν έχει εντοπιστεί. Η σχεδόν αποκλειστική ανασκαφική έμφαση στην περιοχή κατά μήκος της Ιεράς Οδού, στη μονή Δαφνίου και το ιερό της Αφροδίτης, δεν επέτρεψε ακόμα στους αρχαιολόγους να ερευνήσουν διεξοδικά την περιοχή, προκειμένου να εντοπίσουν τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα του Έρμου. Συστηματικές έρευνες επιφάνειας και περαιτέρω ανασκαφικές τομές στην περιοχή γύρω από το Δαφνί και τον λόφο του Προφήτη Ηλία, θα μας διαφωτίσουν σχετικά με τη θέση και την έκταση του αρχαίου δήμου. Πάντως, μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο δήμος είχε αγροκτηνοτροφικό χαρακτήρα και όχι ιδιαίτερα μεγάλο αριθμό κατοίκων. To τελευταίο προκύπτει από τον σχετικά μικρό αριθμό βουλευτών που εξέλεγαν οι Έρμειοι.

Κατά τον 8ο αιώνα η εξουσία στην Αθήνα είχε περάσει στα χέρια της μικρής ομάδας των ευπατρίδων, δηλαδή των πλούσιων γαιοκτημόνων αριστοκρατών. Οι άρχοντες του τόπου εκλέγονταν με βάση την καταγωγή και τον πλούτο τους. To πότε ακριβώς συντελέστηκε η μετάβαση από τη βασιλεία στην αριστοκρατία είναι ασαφές. Πάντως καθ’ όλη τη διάρκεια του 8ου, του 7ου και του 6ου αιώνα η πλειονότητα των κατοίκων της Αττικής, δηλαδή οι φτωχοί ακτήμονες, ήταν άμεσα εξαρτημένοι, ενίοτε με επαχθείς όρους, από τους πλούσιους γαιοκτήμονες και αποκλεισμένοι από το σώμα των ενεργών πολιτών. Η αυστηρή νομοθεσία του Δράκοντα (621 π.Χ.) δεν βελτίωσε ουσιαστικά την κατάσταση των ακτημόνων της Αττικής. Η ολοένα εντεινόμενη διαμάχη μεταξύ των λίγων πλουσίων και των πολλών φτωχών ανάγκασε τους Αθηναίους να καταφύγουν σε νέα νομοθεσία, που θεσπίστηκε από τον Σόλωνα (594 π.Χ.). Ο νομοθέτης Σόλων έθεσε τις βάσεις για την αθηναϊκή δημοκρατία λαμβάνοντας μέτρα για την κατάργηση των χρεών και την άρση των βαρέων συνεπειών του δανεισμού (σεισάχθεια) και διευρύνοντας το σώμα των πολιτών που μπορούσαν να ανέλθουν σε αξιώματα και να συμμετάσχουν σε κρατικά όργανα και θεσμούς. Η νομοθεσία του Σόλωνα δεν έλυσε όλα τα προβλήματα της Αθήνας και η πόλη σταδιακά μπήκε ξανά σε κατάσταση αναταραχής, κυρίως μεταξύ των ευπατρίδων και των πλούσιων γεωργών, που είχαν ευνοηθεί από τη σολώνεια νομοθεσία. Η έκρυθμη αυτή κατάσταση ευνοούσε τον σφετερισμό της εξουσίας και την εγκαθίδρυση τυραννικού καθεστώτος. Γύρω στα μέσα του 6ου αιώνα ο Πεισίστρατος εδραίωσε το τυραννικό πολίτευμα στην Αθήνα. Μετά τον θάνατό του (527 π.Χ.), τον διαδέχθηκαν οι δύο γιοι του, Ίππαρχος και Ιππίας. Η τυραννική αρχή των Πεισιστρατίδων καταλύθηκε το 510 π.Χ. από την αριστοκρατική οικογένεια των Αλκμεωνιδών. Μετά την πτώση της τυραννίας επανήλθαν στην Αθήνα πολλές ομάδες ευπατρίδων φυγάδων που ανταγωνίστηκαν για την εξουσία της πόλης. Τελικά επικράτησε ο Κλεισθένης από την οικογένεια των Αλκμεωνιδών. Με τη νομοθεσία του αναμόρφωσε ουσιαστικά το αθηναϊκό πολιτειακό σύστημα και εγκαθίδρυσε το δημοκρατικό πολίτευμα (508 π.Χ.). Στόχος του ήταν η ουσιαστική συνένωση των ανθρώπινων ομάδων που παρέμεναν χωρισμένες λόγω της διαφορετικής τους κοινωνικής, οικονομικής, εδαφικής και θρησκευτικής κατάστασης σε ένα ομοιογενές σύνολο-πόλη αποτελούμενο από πολίτες όμοιους και ίσους.


Οι δήμοι της Αττικής μετά τη μεταρρύθμιση του Κλεισθένη το 508 π.Χ.

Έτσι διαίρεσε τους Αθηναίους σε δέκα νέες φυλές που είχαν μόνον τοπική σημασία και αντικατέστησαν τις τέσσερις παλαιές φυλές, που είχαν οικογενειακό-κληρονομικό χαρακτήρα. Τα ονόματα των νέων φυλών σχετίζονται με μυθολογικούς ήρωες της Αττικής και ορίστηκαν από το μαντείο των Δελφών (Επώνυμοι Ήρωες).
Ακόμα, ο Κλεισθένης μοίρασε την Αττική σε τρεις γεωγραφικές περιφέρειες: το άστυ, την παραλία και τη μεσογαία. Κάθε φυλή έπρεπε να περιλαμβάνει δήμους (οικισμούς και χωριά) και από τις τρεις αυτές περιφέρειες. Οι δήμοι μιας φυλής που βρίσκονταν στην ίδια γεωγραφική περιφέρεια συναπάρτιζαν μία τριττύ. Έτσι κάθε φυλή αποτελούνταν από τρεις τριττύες: του άστεως, την παραλιακή και τη μεσόγεια Οι φυλές είχαν αρχηγό με ετήσια αρχή, ταμείο και περιουσιακά στοιχεία. Κάθε φυλή εξέλεγε πενήντα πολίτες από τους δήμους που συναποτελούσαν τις τριττύες της, προκειμένου να την εκπροσωπήσουν στη βουλή. Έτσι το σώμα των βουλευτών αυξήθηκε από τετρακόσιους, που ήταν την εποχή του Σόλωνα, σε πεντακόσιους. Ο αριθμός των βουλευτών που εξέλεγε ο κάθε δήμος ήταν ανάλογος με το πλήθος των πολιτών του. Ο δήμος ήταν η θεμελιώδης μονάδα αυτοδιοίκησης: διέθετε δική του διοίκηση (δήμαρχος) επιφορτισμένη με την τήρηση μητρώων και στρατιωτικών καταλόγων, έγγειο περιουσία, ταμείο και πλήρη αρμοδιότητα για τη λατρεία των θεών. Προκειμένου να υπάρξει ισονομία, να αποδυναμωθούν πλήρως οι πατροπαράδοτες φυλές και φρατρίες και να υπογραμμιστεί η ομοιογένεια των πολιτών, ο Κλεισθένης όρισε οι πολίτες να προσαγορεύονται με το όνομα του δήμου στα μητρώα του οποίου είχαν εγγραφεί και όπου πιθανότατα κατοικούσαν.
Σύμφωνα, λοιπόν, με τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη, ο δήμος Έρμου ανήκε στην αστική τριττύ της Ακαμαντίδος φυλής και είχε τη δυνατότητα εκλογής δύο βουλευτών. Ο αρχαίος Έρμος τοποθετείται από τους ερευνητές στην περιοχή του Χαϊδαρίου βάσει της πληροφορίας που παραδίδει ο Πλούταρχος, ότι δηλαδή το ταφικό μνημείο της Πυθιονίκης ιδρύθηκε στον δήμο τουΈρμου, παρά την Ιερά Οδό. Ο Αρποκρατίων αναφέρει και την ύπαρξη ομώνυμου ποταμού. Κατά τη δεκαετία του 1890, ο Γερμανός αρχαιολόγος Arthur Milchhöfer (1852-1903) ταύτισε τον ποταμό αυτό με ποταμάκι που έρεε κάτω από το Δαφνί και χυνόταν στον Κηφισό".
Παρότι δεν υπάρχουν λόγοι αμφισβήτησης της παραπάνω ταύτισης, η περιοχή δεν έχει δώσει οικιστικά κατάλοιπα και ο αρχαίος οικισμός του Έρμου δεν έχει εντοπιστεί. Η σχεδόν αποκλειστική ανασκαφική έμφαση στην περιοχή κατά μήκος της Ιεράς Οδού, στη μονή Δαφνίου και το ιερό της Αφροδίτης, δεν επέτρεψε ακόμα στους αρχαιολόγους να ερευνήσουν διεξοδικά την περιοχή, προκειμένου να εντοπίσουν τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα του Έρμου. Συστηματικές έρευνες επιφάνειας και περαιτέρω ανασκαφικές τομές στην περιοχή γύρω από το Δαφνί και τον λόφο του Προφήτη Ηλία, θα μας διαφωτίσουν σχετικά με τη θέση και την έκταση του αρχαίου δήμου. Πάντως, μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο δήμος είχε αγροκτηνοτροφικό χαρακτήρα και όχι ιδιαίτερα μεγάλο αριθμό κατοίκων. To τελευταίο προκύπτει από τον σχετικά μικρό αριθμό βουλευτών που εξέλεγαν οι Έρμειοι.