Ελληνικά Αγγλικά
Ελληνικά Αγγλικά


Επίλογος: Άφιξη στην Ελευσίνα

 Η μετά τους Ρειτούς πορεία προς τα δυτικά οδήγησε τον Παυσανία στην όχθη του ελευσινιακού Κηφισού:
«Κηφισός ποταμός ρέει και κοντά στην Ελευσίνα με ρεύμα πιο ορμητικό από τον Κηφισό που ανέφερα πριν. Κοντά σε αυτόν είναι ένας τόπος που τον ονομάζουν Ερινεό και λένε πως ο Πλούτων, όταν άρπαξε την Κόρη, κατέβηκε απ' αυτού. Κοντά σε αυτόν τον Κηφισό ο Θησεύς σκότωσε το ληστή που ονομάζονταν Πολυπήμων, επικαλούνταν όμως Προκρούστης». 
Ο ποταμός που αναφέρει ο περιηγητής δεν είναι σήμερα τίποτα περισσότερο από έναν ξεροπόταμο, ο οποίος είναι γνωστός ως Σαρανταπόταμος. Στην αρχαιότητα όμως ο ποταμός ήταν ορμητικός, καθώς σχηματιζόταν από τα πολλαπλά ρέματα της δυτικής Πάρνηθας και του ανατολικού Κιθαιρώνα. Περνούσε μέσα από το θριάσιο πεδίο και τους χειμερινούς μήνες πλημμύριζε τη νοτιοδυτική περιοχή της πεδιάδας καταστρέφοντας καλλιέργειες αλλά και τις ανατολικές παρυφές της αρχαίας πόλης της Ελευσίνας. Ο Παυσανίας πέρασε τον Ελευσινιακό Κηφισό από μεγάλη λίθινη γέφυρα, η οποία είχε κατασκευαστεί από τον αυτοκράτορα Αδριανό στο σημείο συνάντησης του ποταμού με την Ιερά οδό. Η γέφυρα, μήκους γύρω στα 50 μ. και πλάτους 5,5 μ., σώζεται σήμερα σε πολύ καλή κατάσταση δίπλα στη σύγχρονη γέφυρα. Είναι κατασκευασμένη από καλολαξευμένους πειραϊκούς πωρόλιθους, συναρμοσμένους με εξαιρετική ακρίβεια, και αποτελείται από τέσσερα τόξα. Πριν από αυτήν θα υπήρχε κάποια άλλη ξύλινη ή λίθινη κατασκευή.


Γενική άποψη του αρχαιολογικού χώρου της Ελευσίνας.


Η διακλάδωση της αρχαίας Ιεράς Οδού στον λόφο της Ηχούς (Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας 1936, σελ. 28, εικ. 1).

Όσον αφορά την τοποθέτηση της περιοχής δράσης του Προκρούστη στην ελευσινιακή πεδιάδα, κατά πάσα πιθανότητα πρόκειται για τοπική παράδοση. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, τον βιογράφο του θησέα, ο Προκρούστης είχε την έδρα του στην ορεινή περιοχή τουΈρμου, δηλαδή στο σημερινό Δάσος Χαϊδαρίου. To θέμα του Προκρούστη θα αναπτυχθεί με περισσότερες λεπτομέρειες παρακάτω. Γύρω στο 1 χλμ. μετά τη γέφυρα του Κηφισού, ο Παυσανίας έφτασε στον προορισμό του, για τον οποίο, όμως, δεν μας δίνει πολλές πληροφορίες. Όντας μυημένος στη μυστηριακή λατρεία της Δήμητρας, ήταν δεσμευμένος να μην κοινολογήσει τίποτε σχετικά με τις τελετουργίες αλλά και τα ιερά κτίσματα. Έτσι περιορίστηκε στην αναφορά των μνημείων εκτός του περιβόλου του ιερού
«Στην Ελευσίνα υπάρχει ναός του Τριπτόλεμου καθώς και της προπύλαιας Άρτεμης και του πατρός Ποσειδώνος, και ένα φρέαρ που λέγεται Καλλίχορο, όπου πρώτα οι γυναίκες των ελευσινίων έστησαν χορό και έψαλαν για τη θεά. Για το Ράριον πεδίον λένε πως είναι το πρώτο που σπάρθηκε και παρήγαγε (δημητριακούς) καρπούς [...]. Εδώ δείχνουν και ένα αλώνι που το Αένε του Τριπτολέμου και ένα βωμό. Τα εντός του περιβόλου του ιερού το όνειρο μου απαγόρεψε να τα περιγράψω- είναι φανερό πως όσοι δεν έχουν μυηθείδεν επιτρέπεται ούτε να πληροφορούνται για ό,τι εμποδίζονται να βλέπουν».
Ανάλογη μυστικότητα σχετικά με το περιεχόμενο των τελετουργιών έχει παρατηρηθεί σε όλους τους αρχαίους συγγραφείς που αναφέρονται σε αυτές. Υπάρχουν, βέβαια, πολλές αναφορές όχι μόνο σε συγγραφείς, αλλά και σε επιγραφές, προσωπογραφίες των ιερέων και διάφορες αναπαραστάσεις σε αγγεία και γλυπτά. Παρ’ όλα αυτά το να ανασυστήσει κανείς τις τελετές και το φιλοσοφικό τους υπόβαθρο είναι εξαιρετικά δύσκολο. Ένα μέρος του κενού που αφήνουν οι γραπτές πηγές έχει καλυφθεί από τις ανασκαφές στον χώρο της Ελευσίνας, οι οποίες αποκάλυψαν τα διάφορα κτίσματα που απέφυγε να μας περιγράψει ο Παυσανίας. To ιερότερο και πιο σημαντικό από αυτά ήταν το Τελεστήριο. Επίσης ανασκάφηκαν ποικίλα τελετουργικά σκεύη και γλυπτά-αναπαραστάσεις των λατρευόμενων θεοτήτων, η μελέτη των οποίων, σε συνδυασμό με αυτή των αρχιτεκτονικών καταλοίπων, μας διαφωτίζει σημαντικά σχετικά με τις μυστηριακές τελετουργίες της Ελευσίνας. Έχει ήδη αναφερθεί ότι τα Ελευσίνια Μυστήρια τελούνταν για να εορταστεί η επανένωση της Δήμητρας με την Περσεφόνη, ύστερα από την αρπαγή της τελευταίας από τον Πλούτωνα και την κάθοδό της στον Άδη.Έτσι, οι τελετουργίες σχετίζονταν με τις έννοιες της αναγέννησης και της γονιμότητας. Κορυφαίο γεγονός των εορτασμών αποτελούσε η άφιξη της πομπής στο ελευσινιακό ιερό, η επιστροφή των ιερών αντικειμένων της θεάς στο Τελεστήριο και η μύηση νέων πιστών.

 Η μετά τους Ρειτούς πορεία προς τα δυτικά οδήγησε τον Παυσανία στην όχθη του ελευσινιακού Κηφισού:
«Κηφισός ποταμός ρέει και κοντά στην Ελευσίνα με ρεύμα πιο ορμητικό από τον Κηφισό που ανέφερα πριν. Κοντά σε αυτόν είναι ένας τόπος που τον ονομάζουν Ερινεό και λένε πως ο Πλούτων, όταν άρπαξε την Κόρη, κατέβηκε απ' αυτού. Κοντά σε αυτόν τον Κηφισό ο Θησεύς σκότωσε το ληστή που ονομάζονταν Πολυπήμων, επικαλούνταν όμως Προκρούστης». 
Ο ποταμός που αναφέρει ο περιηγητής δεν είναι σήμερα τίποτα περισσότερο από έναν ξεροπόταμο, ο οποίος είναι γνωστός ως Σαρανταπόταμος. Στην αρχαιότητα όμως ο ποταμός ήταν ορμητικός, καθώς σχηματιζόταν από τα πολλαπλά ρέματα της δυτικής Πάρνηθας και του ανατολικού Κιθαιρώνα. Περνούσε μέσα από το θριάσιο πεδίο και τους χειμερινούς μήνες πλημμύριζε τη νοτιοδυτική περιοχή της πεδιάδας καταστρέφοντας καλλιέργειες αλλά και τις ανατολικές παρυφές της αρχαίας πόλης της Ελευσίνας. Ο Παυσανίας πέρασε τον Ελευσινιακό Κηφισό από μεγάλη λίθινη γέφυρα, η οποία είχε κατασκευαστεί από τον αυτοκράτορα Αδριανό στο σημείο συνάντησης του ποταμού με την Ιερά οδό. Η γέφυρα, μήκους γύρω στα 50 μ. και πλάτους 5,5 μ., σώζεται σήμερα σε πολύ καλή κατάσταση δίπλα στη σύγχρονη γέφυρα. Είναι κατασκευασμένη από καλολαξευμένους πειραϊκούς πωρόλιθους, συναρμοσμένους με εξαιρετική ακρίβεια, και αποτελείται από τέσσερα τόξα. Πριν από αυτήν θα υπήρχε κάποια άλλη ξύλινη ή λίθινη κατασκευή.


Γενική άποψη του αρχαιολογικού χώρου της Ελευσίνας.


Η διακλάδωση της αρχαίας Ιεράς Οδού στον λόφο της Ηχούς (Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας 1936, σελ. 28, εικ. 1).

Όσον αφορά την τοποθέτηση της περιοχής δράσης του Προκρούστη στην ελευσινιακή πεδιάδα, κατά πάσα πιθανότητα πρόκειται για τοπική παράδοση. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, τον βιογράφο του θησέα, ο Προκρούστης είχε την έδρα του στην ορεινή περιοχή τουΈρμου, δηλαδή στο σημερινό Δάσος Χαϊδαρίου. To θέμα του Προκρούστη θα αναπτυχθεί με περισσότερες λεπτομέρειες παρακάτω. Γύρω στο 1 χλμ. μετά τη γέφυρα του Κηφισού, ο Παυσανίας έφτασε στον προορισμό του, για τον οποίο, όμως, δεν μας δίνει πολλές πληροφορίες. Όντας μυημένος στη μυστηριακή λατρεία της Δήμητρας, ήταν δεσμευμένος να μην κοινολογήσει τίποτε σχετικά με τις τελετουργίες αλλά και τα ιερά κτίσματα. Έτσι περιορίστηκε στην αναφορά των μνημείων εκτός του περιβόλου του ιερού
«Στην Ελευσίνα υπάρχει ναός του Τριπτόλεμου καθώς και της προπύλαιας Άρτεμης και του πατρός Ποσειδώνος, και ένα φρέαρ που λέγεται Καλλίχορο, όπου πρώτα οι γυναίκες των ελευσινίων έστησαν χορό και έψαλαν για τη θεά. Για το Ράριον πεδίον λένε πως είναι το πρώτο που σπάρθηκε και παρήγαγε (δημητριακούς) καρπούς [...]. Εδώ δείχνουν και ένα αλώνι που το Αένε του Τριπτολέμου και ένα βωμό. Τα εντός του περιβόλου του ιερού το όνειρο μου απαγόρεψε να τα περιγράψω- είναι φανερό πως όσοι δεν έχουν μυηθείδεν επιτρέπεται ούτε να πληροφορούνται για ό,τι εμποδίζονται να βλέπουν».
Ανάλογη μυστικότητα σχετικά με το περιεχόμενο των τελετουργιών έχει παρατηρηθεί σε όλους τους αρχαίους συγγραφείς που αναφέρονται σε αυτές. Υπάρχουν, βέβαια, πολλές αναφορές όχι μόνο σε συγγραφείς, αλλά και σε επιγραφές, προσωπογραφίες των ιερέων και διάφορες αναπαραστάσεις σε αγγεία και γλυπτά. Παρ’ όλα αυτά το να ανασυστήσει κανείς τις τελετές και το φιλοσοφικό τους υπόβαθρο είναι εξαιρετικά δύσκολο. Ένα μέρος του κενού που αφήνουν οι γραπτές πηγές έχει καλυφθεί από τις ανασκαφές στον χώρο της Ελευσίνας, οι οποίες αποκάλυψαν τα διάφορα κτίσματα που απέφυγε να μας περιγράψει ο Παυσανίας. To ιερότερο και πιο σημαντικό από αυτά ήταν το Τελεστήριο. Επίσης ανασκάφηκαν ποικίλα τελετουργικά σκεύη και γλυπτά-αναπαραστάσεις των λατρευόμενων θεοτήτων, η μελέτη των οποίων, σε συνδυασμό με αυτή των αρχιτεκτονικών καταλοίπων, μας διαφωτίζει σημαντικά σχετικά με τις μυστηριακές τελετουργίες της Ελευσίνας. Έχει ήδη αναφερθεί ότι τα Ελευσίνια Μυστήρια τελούνταν για να εορταστεί η επανένωση της Δήμητρας με την Περσεφόνη, ύστερα από την αρπαγή της τελευταίας από τον Πλούτωνα και την κάθοδό της στον Άδη.Έτσι, οι τελετουργίες σχετίζονταν με τις έννοιες της αναγέννησης και της γονιμότητας. Κορυφαίο γεγονός των εορτασμών αποτελούσε η άφιξη της πομπής στο ελευσινιακό ιερό, η επιστροφή των ιερών αντικειμένων της θεάς στο Τελεστήριο και η μύηση νέων πιστών.