Ελληνικά Αγγλικά
Ελληνικά Αγγλικά


Το ταφικό μνημείο της Πυθιονίκης στο λόφο του Προφήτη Ηλία

To πιο εντυπωσιακό ταφικό μνημείο στην περιοχή του Χαϊδαρίου ήταν αναμφίβολα το κενοτάφιο που κατασκεύασε ο Μακεδόνας Άρπαλος προς τιμήν της λατρεμένης του συζύγου Πυθιονίκης. To κενοτάφιο τοποθετείται στον λόφο του Προφήτη Ηλία, δηλαδή γύρω στα 1.200 μ. βορειοδυτικά των ταφικών μνημείων στην περιοχή του Δρομοκαΐτειου. Τη σκανδαλώδη ιστορία του αδίστακτου Άρπαλου μας μεταφέρει με γλαφυρότητα ο Δημήτριος Καμπούρογλου (1852-1942):
«Αυτός ήτον έμπιστος φίλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, θεωρηθείς δε παρ' αυτού ακατάλληλος διά τόν πόλεμον διωρίσθη θησαυροφύλαξ τών έν Βαβυλώνι θησαυρών και διαχειριστής τών προσόδων. Όταν ο Αλέξανδρος ετράπη πρός την Ινδικήν, ο Άρπαλος τό έρριξε στό γλέντι, προσεκάλεσε δε άπό τάς Αθήνας και την φημιζόμενην διά την ευμορφία της ευφυεστάτην δούλην τής αυλητρίδος Βακχίδος καί, άμα έφθασε κοντά του με τό καλό, τής απένειμε τιμάς βασιλικάς. Ατυχώς ή Πυθιονίκη απέθανε είς την Βαβυλώνα, ο δε Άρπαλος την αντικατέστησε μέν, άλλά δεν την ελησμόνησεν- όταν δε ύπέπεσεν είς δικαίαν δυσμένειαν και καταδιωκόμενος κατέφυγεν είς τάς Αθήνας, άνήγειρεν είς αυτήν περικαλλές μνημείον επί τής Ιεράς οδού, διά τό οποίον εδαπάνησεν υπέρ τά 2 1/2 εκατομμύρια και εδημιούργησε τά ελληνικώτατα σκάνδαλα όχι μόνον διά τη δωροδοκίαν τών τότε Ισχυρών, αλλά και διά την ανακήρυξιν τής φίλης του ώς Αφροδίτης Πυθιονίκης». 
Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο Άρπαλος είχε πληρώσει τριάντα τάλαντα για την ανέγερση του μνημείου της Πυθιονίκης. Πολύ περισσότερα, όμως, πρέπει να είχε δώσει για τον επιβλητικό τάφο της στη Βαβυλώνα. Μάλιστα, από επιστολή του ιστοριογράφου θεόπομπου του Χίου προς τον φίλο του Αλέξανδρο, που μας διέσωσε ο Αθήναιος, πληροφορούμαστε ότι εκτός από το μνημείο είχε κατασκευάσει και βωμό, ώστε η νεκρή να τιμάται ως Αφροδίτη Πυθιονίκη. Η τοποθέτηση του κενοταφίου της Πυθιονίκης στον λόφο του Προφήτη Ηλία του Χαϊδαρίου βασίζεται σε σχόλιο του Δικαιάρχου, πολυμαθούς φιλοσόφου του β' ημίσεως του 4ου αιώνα π.Χ., που παρατίθεται από τον Αθήναιο. Σύμφωνα με αυτό, το μνημείο βρισκόταν κοντά στην Ιερά Οδό, σε ύψωμα από όπου ο ερχόμενος από την Ελευσίνα έχει για πρώτη φορά θέα της αθηναϊκής ακρόπολης αλλά και ολόκληρης της πόλης των Αθηνών.


Δημήτριος Καμπούρογλου (1852-1942)

Ο λόφος του Προφήτη Ηλία προφανώς είναι το τοπίο στο οποίο αναφέρεται το παραπάνω σχόλιο. Βέβαια, παρότι η περιοχή του λόφου έχει ερευνηθεί διεξοδικά, τα κατάλοιπα του μνημείου δεν έχουν εντοπιστεί. Αυτό είναι αρκετά παράδοξο, αφού τόσο ο Παυσανίας, όσο και ο Δικαίαρχος αναφέρουν ότι το μνημείο ήταν επιβλητικό και βρισκόταν σε θέση εξαιρετικά περίοπτη. Ο Παυσανίας το χαρακτηρίζει ως
«το περισσότερο αξιοθέατο ανάμεσα σ' όλα τα παλαιά ελληνικά επιτάφεια μνημεία»
ενώ ο Δικαίαρχος τονίζει ότι όποιος το έβλεπε χωρίς να γνωρίζει σε ποιον ανήκε, πίστευε πως ήταν δημόσιο κτίσμα προς τιμήν κάποιου επιφανούς Αθηναίου του επιπέδου του Κίμωνα, του Μιλτιάδη ή του Περικλή. Επιπλέον δεν έχουμε κανένα στοιχείο για τη μορφή του κενοταφίου, καθώς οι πηγές μας εξαντλούνται στο να περιγράφουν την εντύπωση που προκαλούσε σε όσους το έβλεπαν, και όχι το μνημείο αυτό καθαυτό. Η αδυναμία να εντοπιστεί το μνημείο της Πυθιονίκης έχει εξηγηθεί από τον Δημήτριο Καμπούρογλου, ο οποίος ερευνώντας την περιοχή ανακάλυψε στα κράσπεδα του λόφου τεράστια ασβεστοκάμινο. Σύμφωνα με τον Καμπούρογλου, είναι πιθανό το καμίνι αυτό να ανάγεται ακόμα και στα χρόνια της Φραγκοκρατίας ή της Τουρκοκρατίας. Ο ασβέστης που παράχθηκε εκεί χρησιμοποιήθηκε προφανώς από τους μοναχούς του Δαφνίου σε συστηματικές επισκευές των κτισμάτων της μονής. Με βάση «συντρίμματα γλυπτών μαρμάρων» που βρέθηκαν γύρω και μέσα στο καμίνι, ο Καμπούρογλου υπέθεσε ότι, όπως πολλά αρχαία και βυζαντινά γλυπτά, έτσι και το μνημείο της διάσημης εταίρας θα μετατράπηκε σε ασβέστη. Η υπόθεση αυτή, αν και ενδιαφέρουσα, δεν έχει ερευνηθεί περαιτέρω ούτε έχει τεκμηριωθεί επιστημονικά.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Σχεδιαστική απεικόνιση κιόνων ιωνικού ρυθμού από το ιερό του Απόλλωνα στο Δαφνί. Αυτός στα αριστερά βρίσκεται στη δυτική πλευρά του εξωνάρθηκα, ενώ αυτός στα δεξιά μεταφέρθηκε από τον λόρδο'Ελγιν στη Μεγάλη Βρετανία και σήμερα βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο (Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας 1962-1963, σελ. 40, εικ. 18).

Πάντως, είναι γεγονός ότι οι αρχαίες πληροφορίες για το μνημείο της Πυθιονίκης προκαλούσαν το ενδιαφέρον των νεότερων περιηγητών της περιοχής, όπως ακριβώς η σπάνια ομορφιά της εταίρας προκαλούσε τη φαντασία των αρχαίων Αθηναίων λίγο μετά τα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. Είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακό το γεγονός ότι το μνημείο αναφέρεται σχεδόν από όλους τους διαβασμένους περιηγητές που πήγαιναν στην Ελευσίνα κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα μ.Χ. Ας πάρουμε για παράδειγμα τον Γάλλο διανοούμενο, ιατρό και ιστορικό FranQois Pouqueville (1770-1838), που περιηγήθηκε την Αττική αλλά και ολόκληρη την Ελλάδα κατά την περίοδο 1805-1815˙ οι ευφάνταστες σκέψεις του σχετικά με την Πυθιονίκη και το μνημείο της είναι αποτυπωμένες στο παρακάτω απόσπασμα
«Όταν πλησίαζαν οι γόητες της Αθήνας στο μνημείο της, τραγουδούσαν ραίνοντάς το με άνθη: "Ύμνοι, σχόλια, η ψυχή των διασκεδάσεών μας, κι εσύ ελεφαντοστέινη λύρα, όλα αναπαύονται κάτω από το άψυχο αυτό μάρμαρο. Γιατί να πεθάνεις, ενώ ήσουν τόσο όμορφη;". Ο Άρπαλος είχε δώσει διακόσια τάλαντα για να ανεγείρει αυτό το μνημείο και ο Λουκιανός ξεσηκώθηκε αγανακτισμένος, σχολιάζοντας πως τα παιδιά της πατρίδας που πέθαναν στη Σικελία πολεμώντας για την ελευθερία της Ελλάδας, δεν είχαν ούτε ένα χορτάρινο τάφο».
Η απώλεια του μνημείου αυτού στέρησε το Χαϊδάρι από ένα ιδιαίτερα εντυπωσιακό και ενδιαφέρον ιστορικό στοιχείο.

To πιο εντυπωσιακό ταφικό μνημείο στην περιοχή του Χαϊδαρίου ήταν αναμφίβολα το κενοτάφιο που κατασκεύασε ο Μακεδόνας Άρπαλος προς τιμήν της λατρεμένης του συζύγου Πυθιονίκης. To κενοτάφιο τοποθετείται στον λόφο του Προφήτη Ηλία, δηλαδή γύρω στα 1.200 μ. βορειοδυτικά των ταφικών μνημείων στην περιοχή του Δρομοκαΐτειου. Τη σκανδαλώδη ιστορία του αδίστακτου Άρπαλου μας μεταφέρει με γλαφυρότητα ο Δημήτριος Καμπούρογλου (1852-1942):
«Αυτός ήτον έμπιστος φίλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, θεωρηθείς δε παρ' αυτού ακατάλληλος διά τόν πόλεμον διωρίσθη θησαυροφύλαξ τών έν Βαβυλώνι θησαυρών και διαχειριστής τών προσόδων. Όταν ο Αλέξανδρος ετράπη πρός την Ινδικήν, ο Άρπαλος τό έρριξε στό γλέντι, προσεκάλεσε δε άπό τάς Αθήνας και την φημιζόμενην διά την ευμορφία της ευφυεστάτην δούλην τής αυλητρίδος Βακχίδος καί, άμα έφθασε κοντά του με τό καλό, τής απένειμε τιμάς βασιλικάς. Ατυχώς ή Πυθιονίκη απέθανε είς την Βαβυλώνα, ο δε Άρπαλος την αντικατέστησε μέν, άλλά δεν την ελησμόνησεν- όταν δε ύπέπεσεν είς δικαίαν δυσμένειαν και καταδιωκόμενος κατέφυγεν είς τάς Αθήνας, άνήγειρεν είς αυτήν περικαλλές μνημείον επί τής Ιεράς οδού, διά τό οποίον εδαπάνησεν υπέρ τά 2 1/2 εκατομμύρια και εδημιούργησε τά ελληνικώτατα σκάνδαλα όχι μόνον διά τη δωροδοκίαν τών τότε Ισχυρών, αλλά και διά την ανακήρυξιν τής φίλης του ώς Αφροδίτης Πυθιονίκης». 
Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο Άρπαλος είχε πληρώσει τριάντα τάλαντα για την ανέγερση του μνημείου της Πυθιονίκης. Πολύ περισσότερα, όμως, πρέπει να είχε δώσει για τον επιβλητικό τάφο της στη Βαβυλώνα. Μάλιστα, από επιστολή του ιστοριογράφου θεόπομπου του Χίου προς τον φίλο του Αλέξανδρο, που μας διέσωσε ο Αθήναιος, πληροφορούμαστε ότι εκτός από το μνημείο είχε κατασκευάσει και βωμό, ώστε η νεκρή να τιμάται ως Αφροδίτη Πυθιονίκη. Η τοποθέτηση του κενοταφίου της Πυθιονίκης στον λόφο του Προφήτη Ηλία του Χαϊδαρίου βασίζεται σε σχόλιο του Δικαιάρχου, πολυμαθούς φιλοσόφου του β' ημίσεως του 4ου αιώνα π.Χ., που παρατίθεται από τον Αθήναιο. Σύμφωνα με αυτό, το μνημείο βρισκόταν κοντά στην Ιερά Οδό, σε ύψωμα από όπου ο ερχόμενος από την Ελευσίνα έχει για πρώτη φορά θέα της αθηναϊκής ακρόπολης αλλά και ολόκληρης της πόλης των Αθηνών.


Δημήτριος Καμπούρογλου (1852-1942)

Ο λόφος του Προφήτη Ηλία προφανώς είναι το τοπίο στο οποίο αναφέρεται το παραπάνω σχόλιο. Βέβαια, παρότι η περιοχή του λόφου έχει ερευνηθεί διεξοδικά, τα κατάλοιπα του μνημείου δεν έχουν εντοπιστεί. Αυτό είναι αρκετά παράδοξο, αφού τόσο ο Παυσανίας, όσο και ο Δικαίαρχος αναφέρουν ότι το μνημείο ήταν επιβλητικό και βρισκόταν σε θέση εξαιρετικά περίοπτη. Ο Παυσανίας το χαρακτηρίζει ως
«το περισσότερο αξιοθέατο ανάμεσα σ' όλα τα παλαιά ελληνικά επιτάφεια μνημεία»
ενώ ο Δικαίαρχος τονίζει ότι όποιος το έβλεπε χωρίς να γνωρίζει σε ποιον ανήκε, πίστευε πως ήταν δημόσιο κτίσμα προς τιμήν κάποιου επιφανούς Αθηναίου του επιπέδου του Κίμωνα, του Μιλτιάδη ή του Περικλή. Επιπλέον δεν έχουμε κανένα στοιχείο για τη μορφή του κενοταφίου, καθώς οι πηγές μας εξαντλούνται στο να περιγράφουν την εντύπωση που προκαλούσε σε όσους το έβλεπαν, και όχι το μνημείο αυτό καθαυτό. Η αδυναμία να εντοπιστεί το μνημείο της Πυθιονίκης έχει εξηγηθεί από τον Δημήτριο Καμπούρογλου, ο οποίος ερευνώντας την περιοχή ανακάλυψε στα κράσπεδα του λόφου τεράστια ασβεστοκάμινο. Σύμφωνα με τον Καμπούρογλου, είναι πιθανό το καμίνι αυτό να ανάγεται ακόμα και στα χρόνια της Φραγκοκρατίας ή της Τουρκοκρατίας. Ο ασβέστης που παράχθηκε εκεί χρησιμοποιήθηκε προφανώς από τους μοναχούς του Δαφνίου σε συστηματικές επισκευές των κτισμάτων της μονής. Με βάση «συντρίμματα γλυπτών μαρμάρων» που βρέθηκαν γύρω και μέσα στο καμίνι, ο Καμπούρογλου υπέθεσε ότι, όπως πολλά αρχαία και βυζαντινά γλυπτά, έτσι και το μνημείο της διάσημης εταίρας θα μετατράπηκε σε ασβέστη. Η υπόθεση αυτή, αν και ενδιαφέρουσα, δεν έχει ερευνηθεί περαιτέρω ούτε έχει τεκμηριωθεί επιστημονικά.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Σχεδιαστική απεικόνιση κιόνων ιωνικού ρυθμού από το ιερό του Απόλλωνα στο Δαφνί. Αυτός στα αριστερά βρίσκεται στη δυτική πλευρά του εξωνάρθηκα, ενώ αυτός στα δεξιά μεταφέρθηκε από τον λόρδο'Ελγιν στη Μεγάλη Βρετανία και σήμερα βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο (Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας 1962-1963, σελ. 40, εικ. 18).

Πάντως, είναι γεγονός ότι οι αρχαίες πληροφορίες για το μνημείο της Πυθιονίκης προκαλούσαν το ενδιαφέρον των νεότερων περιηγητών της περιοχής, όπως ακριβώς η σπάνια ομορφιά της εταίρας προκαλούσε τη φαντασία των αρχαίων Αθηναίων λίγο μετά τα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. Είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακό το γεγονός ότι το μνημείο αναφέρεται σχεδόν από όλους τους διαβασμένους περιηγητές που πήγαιναν στην Ελευσίνα κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα μ.Χ. Ας πάρουμε για παράδειγμα τον Γάλλο διανοούμενο, ιατρό και ιστορικό FranQois Pouqueville (1770-1838), που περιηγήθηκε την Αττική αλλά και ολόκληρη την Ελλάδα κατά την περίοδο 1805-1815˙ οι ευφάνταστες σκέψεις του σχετικά με την Πυθιονίκη και το μνημείο της είναι αποτυπωμένες στο παρακάτω απόσπασμα
«Όταν πλησίαζαν οι γόητες της Αθήνας στο μνημείο της, τραγουδούσαν ραίνοντάς το με άνθη: "Ύμνοι, σχόλια, η ψυχή των διασκεδάσεών μας, κι εσύ ελεφαντοστέινη λύρα, όλα αναπαύονται κάτω από το άψυχο αυτό μάρμαρο. Γιατί να πεθάνεις, ενώ ήσουν τόσο όμορφη;". Ο Άρπαλος είχε δώσει διακόσια τάλαντα για να ανεγείρει αυτό το μνημείο και ο Λουκιανός ξεσηκώθηκε αγανακτισμένος, σχολιάζοντας πως τα παιδιά της πατρίδας που πέθαναν στη Σικελία πολεμώντας για την ελευθερία της Ελλάδας, δεν είχαν ούτε ένα χορτάρινο τάφο».
Η απώλεια του μνημείου αυτού στέρησε το Χαϊδάρι από ένα ιδιαίτερα εντυπωσιακό και ενδιαφέρον ιστορικό στοιχείο.