Ελληνικά Αγγλικά
Ελληνικά Αγγλικά


Η Ιερά Οδός

 Ο δρόμος που ένωνε την πόλη των Αθηνών με την Ελευσίνα συμβόλιζε την ένωση του άστεως με το σημαντικότατο ιερό στα σύνορα της Αττικής με τη Μεγαρίδα. Είναι χαρακτηριστικό ότι κατά την αρχαιότητα κάθε δρόμος που ένωνε μια πόλη με ένα μεγάλο περιφερειακό ιερό έπαιρνε την ονομασία «ιερά οδός». Από επιγραφές και αρχαία ορόσημα γνωρίζουμε ότι η επίσημη ονομασία της αθηναϊκής Ιεράς Οδού ήταν «Ελευσινιακή». Υποθέτουμε πως διασχίστηκε πρώτη φορά κατά την υστεροελλαδική περίοδο (1600-1100 π.Χ.) από τους κατοίκους της Αθήνας που ήθελαν να φτάσουν στον σημαντικό οικισμό της Ελευσίνας, αλλά και αντιστρόφως16 Η έναρξη της λατρείας της Δήμητρας στην περιοχή χρονολογείται από τους περισσότερους ερευνητές στον 11ο αιώνα π.Χ. ή και νωρίτερα. Γύρω στα μέσα του 8ου αιώνα, όταν οι εορτασμοί και οι θυσίες στην Ελευσίνα καθιερώθηκαν επίσημα βάσει δελφικού χρησμού, η πορεία της Ιεράς Οδού πρέπει να είχε παγιωθεί σε μεγάλο βαθμό. Κατά το δεύτερο ήμισυ του 6ου αιώνα, δηλαδή επίτου τυράννου Πεισίστρατου και των γιων του, η Ελευσίνα προσαρτήθηκε οριστικά στο αθηναϊκό κράτος και το ιερό λαμπρύνθηκε με νέα κτίσματα και προβλήθηκε σε πανελλήνιο επίπεδο. Τότε ολοκληρώθηκε και η διαμόρφωση της Ιεράς Οδού, που μέσω πολλαπλών επισκευών παρέμεινε σε χρήση καθ’ όλη τη διάρκεια της αρχαιότητας.

Τμήμα της Ιεράς Οδού μπροστά στο ιερό της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά (Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας 1937, σελ. 37, εικ. 16).

Με τη σταδιακή επικράτηση του χριστιανισμού, σε συνδυασμό με τα αυστηρότατα διατάγματα εναντίον των Εθνικών που εξέδωσαν οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες κατά τον 4ο αιώνα μ.Χ., τα ιερά της Ελευσίνας παρήκμασαν. Η χαριστική βολή δόθηκε από τους Βησιγότθους του Αλάριχου που το 395 μ.Χ. εισέβαλαν στον ιερό χώρο και τον καταλεηλάτησαν, μετατρέποντάς τον σε ερείπια. Παρ’ όλα αυτά η χρήση της Ιεράς Οδού συνεχίστηκε επί πολλούς αιώνες αργότερα, καθώς ο δρόμος εξυπηρετούσε την επικοινωνία του οικισμού της Ελευσίνας και των γύρω χωριών με την Αθήνα. Κατά τον 19ο αιώνα πολλά Τμήμα της Ιεράς Οδού μπροστά στο ιερό της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά Τμήμα της Ιεράς Οδού μπροστά στο ιερό της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά Τμήμα της Ιεράς Οδού μπροστά στο ιερό της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά τμήματα της αρχαίας οδού ήταν ορατά ή ακόμα και σε χρήση, αρκετές φορές επισκευασμένα στα νεότερα χρόνια.
Η αρχαία Ιερά Οδός ακολουθούσε σε γενικές γραμμές την πορεία του σύγχρονου ομώνυμου δρόμου. Τμήματά της έχουν αποκαλυφθεί στον αρχαιολογικό χώρο του Κεραμεικού αλλά και αμέσως δυτικά του. Επιπλέον, το αρχαίο οδόστρωμα έχει εντοπιστεί σε πολλά σημεία της πεδιάδας του αθηναϊκού Κηφισού20 Τμήμα της οδού, μήκους 44 μ., έχει ανασκαφεί μπροστά από το 9ο Δημοτικό Σχολείο Χαϊδαρίου, στη συμβολή της σημερινής Ιεράς Οδού με την οδό Κολοκοτρώνη και προς τα δυτικά. To αναλήμματα του δρόμου είναι κατασκευασμένα από κροκαλοπαγείς λίθους μεγάλου μεγέθους ή ασβεστολιθικές πέτρες και εδράζονται στον φυσικό βράχο (κιμηλιά) σε βάθος που κατά τόπους φτάνει τα 1,48 μ. Μπορεί κανείς να διακρίνει τρία οδοστρώματα: το κατώτερο αποτελείται από τη λειασμένη επιφάνεια του φυσικού βράχου, όπου οι μικρές λακκούβες έχουν γεμιστεί με πατημένο κιμηλόχωμα. To μεσαίο οδόστρωμα αποτελείται από παχύ στρώμα πατημένου κιμηλοχώματος με μικρές πέτρες. To ανώτερο οδόστρωμα είναι λιθόστρωτο πλάτους 0,20 μ. Μεταξύ των τριών οδοστρωμάτων μεσολαβούν λεπτότερα στρώματα από άμμο εμπλουτισμένη με ψιλό χαλίκι. Γύρω στα 47 μ. δυτικότερα, έχει ανασκαφεί τμήμα της Ιεράς Οδού μήκους 23,5 μ., από το οποίο σώζεται μόνο το βόρειο ανάλημμα του δρόμου. Μικρότερα τμήματα του αρχαίου δρόμου έχουν εντοπιστεί και προς τα ανατολικά, εντός των ορίων του σύγχρονου Δήμου Χαϊδαρίου.

 
To πιο καλοδιατηρημένο τμήμα της Ιεράς Οδού, στα δυτικά του ιερού της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά (Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας 1938, σελ. 32, εικ. 3).

Μεγάλο και εξαιρετικά καλοδιατηρημένο μέρος της Ιεράς Οδού έχει ανασκαφεί κοντά στο ιερό της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά. Από το σημείο αυτό έως την Ελευσίνα έχουν αποκαλυφθεί πολλαπλά μικρότερα τμήματα. To μέσο πλάτος του αρχαίου δρόμου στην περιοχή του ιερού της Αφροδίτης ήταν 5 μ. Ο ανασκαφέας Ιωάννης Τραυλός περιγράφει τα κατασκευαστικά χαρακτηριστικά της Ιεράς Οδού στο σημείο αυτό:
«Το πλάτος της [...] περιορίζεται εκατέρωθεν διά λίθων επίτηδες τοποθετημένων, οι οποίοι εξείχον κατά τό ήμισυ υπέρ τό έδαφος. Όπου τό έδαφος ήτο μαλακόν αντικατεστάθη δι' επιχώσεως μικρών λίθων και χώματος, επί τής επιφανείας δε τής επιχώσεως ταύτης φαίνεται ότι ετέθησαν πλακοειδείς λίθοι μετρίου μεγέθους, οί όποίοι απετέλεσαν τό έδαφος τής οδού».
Σε βραχώδεις πλαγιές, όπως ο λόφος της Ηχούς (λόφος Καψαλώνας, βορειοανατολικές υπώρειες του Ποικίλου όρους δυτικά του Άνω Δάσους Χαϊδαρίου και βόρεια της συνοικίας του Δαφνιού) γίνονταν λαξεύσεις ή εκβραχισμοί, προκειμένου να χαραχθεί η πορεία της οδού, ενώ στις κατηφοριές ο δρόμος υποστηριζόταν από χτιστά αναλημματικά τοιχάρια. Σε αμμώδεις περιοχές, όπως τα περίχωρα της λίμνης Κουμουνδούρου, το υπόστρωμα αποτελούνταν από μικρές πέτρες και χώμα. Στο οδόστρωμα του τμήματος της Ιεράς Οδού που περνά μπροστά από το Ιερό της Αφροδίτης έχουν διατηρηθεί αυλακιές-αποτυπώματα από τις ρόδες των διερχόμενων αρμάτων και αμαξιών.

 Ο δρόμος που ένωνε την πόλη των Αθηνών με την Ελευσίνα συμβόλιζε την ένωση του άστεως με το σημαντικότατο ιερό στα σύνορα της Αττικής με τη Μεγαρίδα. Είναι χαρακτηριστικό ότι κατά την αρχαιότητα κάθε δρόμος που ένωνε μια πόλη με ένα μεγάλο περιφερειακό ιερό έπαιρνε την ονομασία «ιερά οδός». Από επιγραφές και αρχαία ορόσημα γνωρίζουμε ότι η επίσημη ονομασία της αθηναϊκής Ιεράς Οδού ήταν «Ελευσινιακή». Υποθέτουμε πως διασχίστηκε πρώτη φορά κατά την υστεροελλαδική περίοδο (1600-1100 π.Χ.) από τους κατοίκους της Αθήνας που ήθελαν να φτάσουν στον σημαντικό οικισμό της Ελευσίνας, αλλά και αντιστρόφως16 Η έναρξη της λατρείας της Δήμητρας στην περιοχή χρονολογείται από τους περισσότερους ερευνητές στον 11ο αιώνα π.Χ. ή και νωρίτερα. Γύρω στα μέσα του 8ου αιώνα, όταν οι εορτασμοί και οι θυσίες στην Ελευσίνα καθιερώθηκαν επίσημα βάσει δελφικού χρησμού, η πορεία της Ιεράς Οδού πρέπει να είχε παγιωθεί σε μεγάλο βαθμό. Κατά το δεύτερο ήμισυ του 6ου αιώνα, δηλαδή επίτου τυράννου Πεισίστρατου και των γιων του, η Ελευσίνα προσαρτήθηκε οριστικά στο αθηναϊκό κράτος και το ιερό λαμπρύνθηκε με νέα κτίσματα και προβλήθηκε σε πανελλήνιο επίπεδο. Τότε ολοκληρώθηκε και η διαμόρφωση της Ιεράς Οδού, που μέσω πολλαπλών επισκευών παρέμεινε σε χρήση καθ’ όλη τη διάρκεια της αρχαιότητας.

Τμήμα της Ιεράς Οδού μπροστά στο ιερό της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά (Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας 1937, σελ. 37, εικ. 16).

Με τη σταδιακή επικράτηση του χριστιανισμού, σε συνδυασμό με τα αυστηρότατα διατάγματα εναντίον των Εθνικών που εξέδωσαν οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες κατά τον 4ο αιώνα μ.Χ., τα ιερά της Ελευσίνας παρήκμασαν. Η χαριστική βολή δόθηκε από τους Βησιγότθους του Αλάριχου που το 395 μ.Χ. εισέβαλαν στον ιερό χώρο και τον καταλεηλάτησαν, μετατρέποντάς τον σε ερείπια. Παρ’ όλα αυτά η χρήση της Ιεράς Οδού συνεχίστηκε επί πολλούς αιώνες αργότερα, καθώς ο δρόμος εξυπηρετούσε την επικοινωνία του οικισμού της Ελευσίνας και των γύρω χωριών με την Αθήνα. Κατά τον 19ο αιώνα πολλά Τμήμα της Ιεράς Οδού μπροστά στο ιερό της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά Τμήμα της Ιεράς Οδού μπροστά στο ιερό της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά Τμήμα της Ιεράς Οδού μπροστά στο ιερό της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά τμήματα της αρχαίας οδού ήταν ορατά ή ακόμα και σε χρήση, αρκετές φορές επισκευασμένα στα νεότερα χρόνια.
Η αρχαία Ιερά Οδός ακολουθούσε σε γενικές γραμμές την πορεία του σύγχρονου ομώνυμου δρόμου. Τμήματά της έχουν αποκαλυφθεί στον αρχαιολογικό χώρο του Κεραμεικού αλλά και αμέσως δυτικά του. Επιπλέον, το αρχαίο οδόστρωμα έχει εντοπιστεί σε πολλά σημεία της πεδιάδας του αθηναϊκού Κηφισού20 Τμήμα της οδού, μήκους 44 μ., έχει ανασκαφεί μπροστά από το 9ο Δημοτικό Σχολείο Χαϊδαρίου, στη συμβολή της σημερινής Ιεράς Οδού με την οδό Κολοκοτρώνη και προς τα δυτικά. To αναλήμματα του δρόμου είναι κατασκευασμένα από κροκαλοπαγείς λίθους μεγάλου μεγέθους ή ασβεστολιθικές πέτρες και εδράζονται στον φυσικό βράχο (κιμηλιά) σε βάθος που κατά τόπους φτάνει τα 1,48 μ. Μπορεί κανείς να διακρίνει τρία οδοστρώματα: το κατώτερο αποτελείται από τη λειασμένη επιφάνεια του φυσικού βράχου, όπου οι μικρές λακκούβες έχουν γεμιστεί με πατημένο κιμηλόχωμα. To μεσαίο οδόστρωμα αποτελείται από παχύ στρώμα πατημένου κιμηλοχώματος με μικρές πέτρες. To ανώτερο οδόστρωμα είναι λιθόστρωτο πλάτους 0,20 μ. Μεταξύ των τριών οδοστρωμάτων μεσολαβούν λεπτότερα στρώματα από άμμο εμπλουτισμένη με ψιλό χαλίκι. Γύρω στα 47 μ. δυτικότερα, έχει ανασκαφεί τμήμα της Ιεράς Οδού μήκους 23,5 μ., από το οποίο σώζεται μόνο το βόρειο ανάλημμα του δρόμου. Μικρότερα τμήματα του αρχαίου δρόμου έχουν εντοπιστεί και προς τα ανατολικά, εντός των ορίων του σύγχρονου Δήμου Χαϊδαρίου.

 
To πιο καλοδιατηρημένο τμήμα της Ιεράς Οδού, στα δυτικά του ιερού της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά (Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας 1938, σελ. 32, εικ. 3).

Μεγάλο και εξαιρετικά καλοδιατηρημένο μέρος της Ιεράς Οδού έχει ανασκαφεί κοντά στο ιερό της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά. Από το σημείο αυτό έως την Ελευσίνα έχουν αποκαλυφθεί πολλαπλά μικρότερα τμήματα. To μέσο πλάτος του αρχαίου δρόμου στην περιοχή του ιερού της Αφροδίτης ήταν 5 μ. Ο ανασκαφέας Ιωάννης Τραυλός περιγράφει τα κατασκευαστικά χαρακτηριστικά της Ιεράς Οδού στο σημείο αυτό:
«Το πλάτος της [...] περιορίζεται εκατέρωθεν διά λίθων επίτηδες τοποθετημένων, οι οποίοι εξείχον κατά τό ήμισυ υπέρ τό έδαφος. Όπου τό έδαφος ήτο μαλακόν αντικατεστάθη δι' επιχώσεως μικρών λίθων και χώματος, επί τής επιφανείας δε τής επιχώσεως ταύτης φαίνεται ότι ετέθησαν πλακοειδείς λίθοι μετρίου μεγέθους, οί όποίοι απετέλεσαν τό έδαφος τής οδού».
Σε βραχώδεις πλαγιές, όπως ο λόφος της Ηχούς (λόφος Καψαλώνας, βορειοανατολικές υπώρειες του Ποικίλου όρους δυτικά του Άνω Δάσους Χαϊδαρίου και βόρεια της συνοικίας του Δαφνιού) γίνονταν λαξεύσεις ή εκβραχισμοί, προκειμένου να χαραχθεί η πορεία της οδού, ενώ στις κατηφοριές ο δρόμος υποστηριζόταν από χτιστά αναλημματικά τοιχάρια. Σε αμμώδεις περιοχές, όπως τα περίχωρα της λίμνης Κουμουνδούρου, το υπόστρωμα αποτελούνταν από μικρές πέτρες και χώμα. Στο οδόστρωμα του τμήματος της Ιεράς Οδού που περνά μπροστά από το Ιερό της Αφροδίτης έχουν διατηρηθεί αυλακιές-αποτυπώματα από τις ρόδες των διερχόμενων αρμάτων και αμαξιών.