Ελληνικά Αγγλικά
Ελληνικά Αγγλικά


Ιστορικοί τόποι και δρώμενα στο Χαϊδάρι. Ιερά Οδός - Δήμος Έρμου

H θέση του Χαϊδαρίου μεταξύ Αθήνας και Ελευσίνας, και μάλιστα στο σημαντικό πέρασμα μεταξύ των ορεινών όγκων του Αιγάλεω και του Ποικίλου, έπαιξε πρωταρχικό ρόλο στην εξέλιξη της περιοχής κατά την αρχαιότητα. Ο δρόμος που συνέδεε αυτούς τους δύο πόλους ήταν η περίφημη Ιερά Οδός, η οποία περνούσε κατά μήκος της περιοχής που καταλαμβάνει ο σημερινός Δήμος Χαϊδαρίου, ακολουθώντας περίπου την πορεία της σύγχρονης ομώνυμης οδού. Η Ιερά Οδός αποτέλεσε τον βασικό άξονα κατά μήκος του οποίου αναπτύχθηκε το αρχαίο Χαϊδάρι, που στους κλασικούς και ελληνιστικούς χρόνους ήταν γνωστό ως Έρμος. Μετά την κλεισθένεια μεταρρύθμιση, στα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ., ο Έρμος αποτέλεσε έναν από τους πιο σημαντικούς δήμους της Ακαμαντίδος φυλής.
Η περιοχή του Χαϊδαρίου είχε ιδιαίτερα στενή σχέση με την Ελευσίνα και τα ιερά της. Αυτή οφειλόταν στις μεγάλες λατρευτικές πομπές από την Αθήνα προς την Ελευσίνα που πραγματοποιούνταν κάθε φθινόπωρο στο πλαίσιο των Μεγάλων Μυστηρίων. Στις 14 του μήνα Βοηδρομιώνα (μεταξύ Σεπτεμβρίου και Οκτωβρίου) το ελευσινιακό ιερατείο, συνοδευόμενο από τιμητική φρουρά, μετέφερε στην Αθήνα μέσω της Ιεράς Οδού τα ιερά αντικείμενα που φυλάσσονταν στην Ελευσίνα όλο τον χρόνο. Τα αντικείμενα αυτά, που παραμένει άγνωστο τι ακριβώς ήταν, τοποθετούνταν στο εν Αστει Ελευσίνιον, ένα ιερό στη βόρεια κλιτύ της Ακρόπολης, και οι εορτασμοί ξεκινούσαν επίσημα. Τα Μεγάλα Μυστήρια διαρκούσαν εννέα ημέρες και είχαν αντικείμενο τον εορτασμό της συμβολικής ένωσης της θεάς Δήμητρας με την κόρη της Περσεφόνη μετά την επάνοδο της τελευταίας από τον Άδη Κατά την πέμπτη ημέρα τα ιερά αντικείμενα της Δήμητρας επέστρεφαν στην Ελευσίνα συνοδευόμενα από πολυπληθή πομπή που αποτελούνταν από τους υποψήφιους μύστες αλλά και ήδη μυημένους πιστούς. Πήγαιναν στην Ελευσίνα, προκειμένου να τιμήσουν τη Δήμητρα συμμετέχοντας σε τελετουργίες με μυστικιστικό και έντονα πνευματικό χαρακτήρα, για τις οποίες ελάχιστα στοιχεία γνωρίζουμε σήμερα. Η πορεία από την Αθήνα προς την Ελευσίνα είχε μήκος περίπου 20 χιλιόμετρα. To ένα τέταρτο της διαδρομής αυτής εντοπίζεται μέσα στα όρια του σύγχρονου Χαϊδαρίου και συγκεκριμένα από το όριο με τον Δήμο Αιγάλεω μέχρι και τον Σκαραμαγκά. Η διαδρομή περνούσε μέσα από δροσερές δασώδεις εκτάσεις, αγρούς και καλλιεργημένα χωράφια, ενώ ιερά και εντυπωσιακά ταφικά μνημεία κοσμούσαν τις παρυφές της Ιεράς Οδού. Σε κάποια από τα παρόδια ιερά οι πιστοί της Δήμητρας έκαναν στάσεις για να ξεκουραστούν ή να τελέσουν ιερουργίες σχετιζόμενες με τα Μυστήρια. Στην περιοχή του Χαϊδαρίου τέτοια ορόσημα υπήρξαν ο ναός του Απόλλωνα, στη θέση όπου βρίσκεται σήμερα η μονή Δαφνίου, και το ιερό της Αφροδίτης στον Σκαραμαγκά, τα οποία θα δούμε αναλυτικά παρακάτω.
Στο σημείο αυτό θα πρέπει να προσθέσουμε ότι το Χαϊδάρι είναι άμεσα συνδεδεμένο με την Ελευσίνα και σε ερευνητικό-αρχαιολογικό επίπεδο. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι συστηματικές έρευνες που έγιναν στις αρχές της δεκαετίας του 1930 κατά μήκος της Ιεράς Οδού, από τον λόφο του Προφήτη Ηλία μέχρι τη λίμνη Κουμουνδούρου, στα σύνορα Χαϊδαρίου και Ασπροπύργου, οφείλονταν στην προσπάθεια του τότε διευθυντή της αρχαιολογικής υπηρεσίας Κωνσταντίνου Κουρουνιώτη (1878-1945) να αναδείξει τα ιστορικά στοιχεία της Ιεράς οδού. Έχοντας ερευνήσει διεξοδικά τον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας, επιδίωξε να επεκτείνει τις ανασκαφές και στην Ιερά οδό, προκειμένου να ολοκληρώσει τη μελέτη των ελευσινιακών ιερών. Η περιοχή του Χαϊδαρίου ήταν εξίσου σημαντική και για την Αθήνα, αφού στην ουσία αποτελούσε το δυτικότατο άκρο της. Είναι το σημείο, όπου μόλις έφταναν οι επισκέπτες από τη θεσσαλία, τη Στερεά Ελλάδα και την Πελοπόννησο καταλάβαιναν ότι είχαν πλέον έρθει στον προορισμό τους, καθώς από τον χαρακτηριστικό λόφο του Προφήτη Ηλία έβλεπαν τη λαμπρή πολιτεία να απλώνεται μπροστά στα πόδια τους. Τα συναισθήματα θαυμασμού και δέους των αρχαίων ταξιδιωτών ένιωσε τουλάχιστον είκοσι αιώνες αργότερα και ο Γάλλος ρομαντικός συγγραφέας και λόγιος FranQois René Chateaubriand (1768-1848), στην πορεία του από την Ελευσίνα προς την Αθήνα κατά την περιήγησή του στην Ελλάδα το 1806. Αντικρίζοντας την Αθήνα από το υπερυψωμένο τοπίο του λόφου, αναφέρεi:
«Οι την πόλιν του Κέκροπος επισκεπτόμενοι περιηγηταί αφικνούνται συνήθως είς αυτήν διά του Πειραιώς ή της Ευβοίας, στερούμενοι ούτω μέγα μέρος του θεάματος- καθότι ή Ακρόπολις δέν φαίνεται τοίς διά θαλάσσης αφικνουμένοις, ο δε Άγχεσμος επιπροσθεί τοις έξ Ευβοίας ερχομένοις. Εγώ όμως αγαθή τύχη έφθασα είς Αθήνας διά της οδού, άφ' ης φαίνεται ή πόλις έν πάση τη λαμπρότητι αύτης.
»Τό πρώτον άντικείμενον, όπερ είδον, ήτο ή Ακρόπολις φωτιζόμενη ύπό του ανατέλλοντος ηλίου- υψούτο δε καταντίκρυ πέραν τής πεδιάδος και εφαίνετο ερειδομένη επί του Υμηττού, σχηματίζοντος τόν ορίζοντα τής εικόνος ταύτης. Παρίστα δέ συγκεχυμένον μίγμα έκ κιονοκράνων τών Προπυλαίων, κιόνων του Παρθενώνος και του ναού του Ερεχθέως, επάλξεις τειχών κανονοφόρων, Γοτθικών ερειπίων Χριστιανικών και Όθωμανικών καλυβών».


Χάρτης της Δυτικής Αττικής της δεκαετίας του 1830 (J. Dower). Απεικονίζεται η πορεία της Ιεράς Οδού από τον Κεραμεικό έως την Ελευσίνα. Στην περιοχή που καταλαμβάνει ο σύγχρονος Δήμος Χαϊδαρίου σημειώνονται τα τοπωνύμια “Aidari” (Χαϊδάρι), “A Georgi” (Άγιος Γεώργιος), “A Elea” (Προφήτης Ηλίας), “Daphne” (Δαφνί) και Tor Venus” (ιερό Αφροδίτης).

H θέση του Χαϊδαρίου μεταξύ Αθήνας και Ελευσίνας, και μάλιστα στο σημαντικό πέρασμα μεταξύ των ορεινών όγκων του Αιγάλεω και του Ποικίλου, έπαιξε πρωταρχικό ρόλο στην εξέλιξη της περιοχής κατά την αρχαιότητα. Ο δρόμος που συνέδεε αυτούς τους δύο πόλους ήταν η περίφημη Ιερά Οδός, η οποία περνούσε κατά μήκος της περιοχής που καταλαμβάνει ο σημερινός Δήμος Χαϊδαρίου, ακολουθώντας περίπου την πορεία της σύγχρονης ομώνυμης οδού. Η Ιερά Οδός αποτέλεσε τον βασικό άξονα κατά μήκος του οποίου αναπτύχθηκε το αρχαίο Χαϊδάρι, που στους κλασικούς και ελληνιστικούς χρόνους ήταν γνωστό ως Έρμος. Μετά την κλεισθένεια μεταρρύθμιση, στα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ., ο Έρμος αποτέλεσε έναν από τους πιο σημαντικούς δήμους της Ακαμαντίδος φυλής.
Η περιοχή του Χαϊδαρίου είχε ιδιαίτερα στενή σχέση με την Ελευσίνα και τα ιερά της. Αυτή οφειλόταν στις μεγάλες λατρευτικές πομπές από την Αθήνα προς την Ελευσίνα που πραγματοποιούνταν κάθε φθινόπωρο στο πλαίσιο των Μεγάλων Μυστηρίων. Στις 14 του μήνα Βοηδρομιώνα (μεταξύ Σεπτεμβρίου και Οκτωβρίου) το ελευσινιακό ιερατείο, συνοδευόμενο από τιμητική φρουρά, μετέφερε στην Αθήνα μέσω της Ιεράς Οδού τα ιερά αντικείμενα που φυλάσσονταν στην Ελευσίνα όλο τον χρόνο. Τα αντικείμενα αυτά, που παραμένει άγνωστο τι ακριβώς ήταν, τοποθετούνταν στο εν Αστει Ελευσίνιον, ένα ιερό στη βόρεια κλιτύ της Ακρόπολης, και οι εορτασμοί ξεκινούσαν επίσημα. Τα Μεγάλα Μυστήρια διαρκούσαν εννέα ημέρες και είχαν αντικείμενο τον εορτασμό της συμβολικής ένωσης της θεάς Δήμητρας με την κόρη της Περσεφόνη μετά την επάνοδο της τελευταίας από τον Άδη Κατά την πέμπτη ημέρα τα ιερά αντικείμενα της Δήμητρας επέστρεφαν στην Ελευσίνα συνοδευόμενα από πολυπληθή πομπή που αποτελούνταν από τους υποψήφιους μύστες αλλά και ήδη μυημένους πιστούς. Πήγαιναν στην Ελευσίνα, προκειμένου να τιμήσουν τη Δήμητρα συμμετέχοντας σε τελετουργίες με μυστικιστικό και έντονα πνευματικό χαρακτήρα, για τις οποίες ελάχιστα στοιχεία γνωρίζουμε σήμερα. Η πορεία από την Αθήνα προς την Ελευσίνα είχε μήκος περίπου 20 χιλιόμετρα. To ένα τέταρτο της διαδρομής αυτής εντοπίζεται μέσα στα όρια του σύγχρονου Χαϊδαρίου και συγκεκριμένα από το όριο με τον Δήμο Αιγάλεω μέχρι και τον Σκαραμαγκά. Η διαδρομή περνούσε μέσα από δροσερές δασώδεις εκτάσεις, αγρούς και καλλιεργημένα χωράφια, ενώ ιερά και εντυπωσιακά ταφικά μνημεία κοσμούσαν τις παρυφές της Ιεράς Οδού. Σε κάποια από τα παρόδια ιερά οι πιστοί της Δήμητρας έκαναν στάσεις για να ξεκουραστούν ή να τελέσουν ιερουργίες σχετιζόμενες με τα Μυστήρια. Στην περιοχή του Χαϊδαρίου τέτοια ορόσημα υπήρξαν ο ναός του Απόλλωνα, στη θέση όπου βρίσκεται σήμερα η μονή Δαφνίου, και το ιερό της Αφροδίτης στον Σκαραμαγκά, τα οποία θα δούμε αναλυτικά παρακάτω.
Στο σημείο αυτό θα πρέπει να προσθέσουμε ότι το Χαϊδάρι είναι άμεσα συνδεδεμένο με την Ελευσίνα και σε ερευνητικό-αρχαιολογικό επίπεδο. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι συστηματικές έρευνες που έγιναν στις αρχές της δεκαετίας του 1930 κατά μήκος της Ιεράς Οδού, από τον λόφο του Προφήτη Ηλία μέχρι τη λίμνη Κουμουνδούρου, στα σύνορα Χαϊδαρίου και Ασπροπύργου, οφείλονταν στην προσπάθεια του τότε διευθυντή της αρχαιολογικής υπηρεσίας Κωνσταντίνου Κουρουνιώτη (1878-1945) να αναδείξει τα ιστορικά στοιχεία της Ιεράς οδού. Έχοντας ερευνήσει διεξοδικά τον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας, επιδίωξε να επεκτείνει τις ανασκαφές και στην Ιερά οδό, προκειμένου να ολοκληρώσει τη μελέτη των ελευσινιακών ιερών. Η περιοχή του Χαϊδαρίου ήταν εξίσου σημαντική και για την Αθήνα, αφού στην ουσία αποτελούσε το δυτικότατο άκρο της. Είναι το σημείο, όπου μόλις έφταναν οι επισκέπτες από τη θεσσαλία, τη Στερεά Ελλάδα και την Πελοπόννησο καταλάβαιναν ότι είχαν πλέον έρθει στον προορισμό τους, καθώς από τον χαρακτηριστικό λόφο του Προφήτη Ηλία έβλεπαν τη λαμπρή πολιτεία να απλώνεται μπροστά στα πόδια τους. Τα συναισθήματα θαυμασμού και δέους των αρχαίων ταξιδιωτών ένιωσε τουλάχιστον είκοσι αιώνες αργότερα και ο Γάλλος ρομαντικός συγγραφέας και λόγιος FranQois René Chateaubriand (1768-1848), στην πορεία του από την Ελευσίνα προς την Αθήνα κατά την περιήγησή του στην Ελλάδα το 1806. Αντικρίζοντας την Αθήνα από το υπερυψωμένο τοπίο του λόφου, αναφέρεi:
«Οι την πόλιν του Κέκροπος επισκεπτόμενοι περιηγηταί αφικνούνται συνήθως είς αυτήν διά του Πειραιώς ή της Ευβοίας, στερούμενοι ούτω μέγα μέρος του θεάματος- καθότι ή Ακρόπολις δέν φαίνεται τοίς διά θαλάσσης αφικνουμένοις, ο δε Άγχεσμος επιπροσθεί τοις έξ Ευβοίας ερχομένοις. Εγώ όμως αγαθή τύχη έφθασα είς Αθήνας διά της οδού, άφ' ης φαίνεται ή πόλις έν πάση τη λαμπρότητι αύτης.
»Τό πρώτον άντικείμενον, όπερ είδον, ήτο ή Ακρόπολις φωτιζόμενη ύπό του ανατέλλοντος ηλίου- υψούτο δε καταντίκρυ πέραν τής πεδιάδος και εφαίνετο ερειδομένη επί του Υμηττού, σχηματίζοντος τόν ορίζοντα τής εικόνος ταύτης. Παρίστα δέ συγκεχυμένον μίγμα έκ κιονοκράνων τών Προπυλαίων, κιόνων του Παρθενώνος και του ναού του Ερεχθέως, επάλξεις τειχών κανονοφόρων, Γοτθικών ερειπίων Χριστιανικών και Όθωμανικών καλυβών».


Χάρτης της Δυτικής Αττικής της δεκαετίας του 1830 (J. Dower). Απεικονίζεται η πορεία της Ιεράς Οδού από τον Κεραμεικό έως την Ελευσίνα. Στην περιοχή που καταλαμβάνει ο σύγχρονος Δήμος Χαϊδαρίου σημειώνονται τα τοπωνύμια “Aidari” (Χαϊδάρι), “A Georgi” (Άγιος Γεώργιος), “A Elea” (Προφήτης Ηλίας), “Daphne” (Δαφνί) και Tor Venus” (ιερό Αφροδίτης).